हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 2 · दृष्टि, बल और फल
दृष्टिसाङ्गबलेष्टकष्टाद्यानयनाधिकारः
अत्रोपपत्तिरनुपातेन यदि राशिं षट्कांशैः १८० पूर्ण २० बलं तदेष्टेन किमिति ॥ अत्र गुणहरयोर्विंशतिभिरपवर्ते कृते गुणस्थाने रूपं भाजके नव इत्युपपन्नमेवं ग्रहबलेन स्वस्वपरमबलेन स्वस्वसप्तमगृहेण पूर्ववदनुपातयुक्त्या सोपपत्तिकं बलंस्यात् सोच्चबलं त्वनुपातेन प्रागानीतमेव अधिमित्राद्युच्चे उक्तवदनुपातेन बलं साध्यं उच्चराश्यभावे स्वोच्चबलमेव कर्तव्यं ॥
यहाँ अनुपात से प्रमाण है। अगर छह राशियों के अंश, 180, पूरा बल 20 देते हैं, तो चाहे गए अंश क्या देंगे? यहाँ गुणक और भाजक को बीस से काट दीजिए। गुणक के स्थान पर 1 और भाजक पर 9 आता है। इस तरह यह सिद्ध हुआ। इसी तरह ग्रह का बल लीजिए, हर एक का अपना सबसे अधिक बल और हर एक की अपनी सातवीं राशि। प्रमाण सहित बल पहले की तरह अनुपात के रास्ते से आता है। उच्च (ऊँचा बिंदु) का बल पहले ही अनुपात से निकाला जा चुका है। महामित्र के और दूसरे उच्च बिंदुओं के लिए बल बताए अनुसार अनुपात से निकाला जाता है। जहाँ कोई उच्च राशि नहीं है, वहाँ केवल उसका अपना उच्च-बल लेना चाहिए।
सरल अर्थ: महामित्र की राशि का प्रमाण: 180 अंश 20 देते हैं, इसलिए अंशों को 9 से भाग दीजिए। दूसरे बल भी इसी तरह अनुपात से निकलते हैं।
अथ हद्दाद्रेष्काणनवांशानां सप्तमे नैर्बल्यमिति वचनाभावादंशैरेवानुपातस्तद्यथा ग्रहस्य वर्तमानहद्दारंभे बलारंभः हद्दामध्ये परमं बलं १५ हद्दासमाप्तौ बलं शून्यं तत्र ग्रहहद्दाभुक्तभोग्ययोरल्पहद्दांशाः पंचदशगुणावर्त्तमानहद्दार्द्धांशभक्ताः स्वहद्दाबलं स्यात् अत्रोपपत्तिरनुपातेन यदि वर्तमानहद्दार्द्धांशैः पंचदश कला लभ्यंते तदा ग्रहहद्दाभुक्तभोग्ययोरल्पांशैः किमिति उपपन्नं
हद्दा का बल: वह 0 से शुरू होता है, बीच में 15 होता है और अंत पर फिर 0। बीते और बचे अंशों में से छोटे को 15 से गुणा कीजिए और हद्दा के आधे से भाग दीजिए।
अथ स्वद्रेष्काणप्रारंभे फलोपचयः पंचमांशसमाप्तौ पूर्ण बलं १० दशांशसमाप्तौ शून्यं बलं तत्र ग्रहविद्यमानद्रेष्काणभुक्तभोग्ययोरल्पमंशादिद्विगुणं कलादिबलंस्यात् अत्रोपपत्तिः यदि पंचभिरंशैर्दशकलामितं बलं तदेष्टेन किमत्र पंचभिरपवर्ते कृते हरस्थाने रूपं गुणस्थाने द्वयमित्युपपन्नं
द्रेष्काण का बल: पाँच अंश पर 10, सिरों पर 0। बीते और बचे अंशों में से छोटे को दुगुना कीजिए।