हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 2 · दृष्टि, बल और फल
दृष्टिसाङ्गबलेष्टकष्टाद्यानयनाधिकारः
अत्र गुणहरयोस्त्रिंशतापवर्तेकृते गुणस्थाने रूपम्भाजकस्थाने षडित्युपपन्नमेवमधिमित्रगृहस्य ग्रहेपूर्णम्बलम् २० अधिमित्रगृहात्सप्तमे शून्यन्तत्राधिमित्रगृहस्थं ग्रहं अधिमित्रसप्तमगृहाद्विशोध्य शेषं षडधिकन्द्वादशशुद्धन्नोचेत्तथास्थितमेव स्थाप्यं तस्यांशा नवभक्ताः कलादिस्वाधिमित्रगृहबलं स्यात् ॥
यहाँ गुणक और भाजक को तीस से काट दीजिए। गुणक के स्थान पर 1 और भाजक के स्थान पर 6 आता है। इस तरह यह सिद्ध हुआ। इसी तरह, अपने महामित्र की राशि में खड़े ग्रह का पूरा बल 20 है। महामित्र की राशि से सातवें में वह शून्य है। अपने महामित्र की राशि में खड़े ग्रह को उस महामित्र की राशि के सातवें में से घटाइए। अगर बचा छह से अधिक हो, तो उसे बारह में से घटाइए। नहीं तो उसे जैसा है वैसा रखिए। उसके अंशों को नौ से भाग दीजिए। वही महामित्र की राशि का बल है, कला (साठवाँ भाग) और आगे में।
सरल अर्थ: महामित्र की राशि: पूरा बल 20 है, उसके सातवें में शून्य। ग्रह की राशि को सातवें में से घटाइए, छह से अधिक हो तो बारह लीजिए। फिर अंशों को 9 से भाग दीजिए।
अत्रोपपत्तिरनुपातेन यदि राशिं षट्कांशैः १८० पूर्ण २० बलं तदेष्टेन किमिति ॥ अत्र गुणहरयोर्विंशतिभिरपवर्ते कृते गुणस्थाने रूपं भाजके नव इत्युपपन्नमेवं ग्रहबलेन स्वस्वपरमबलेन स्वस्वसप्तमगृहेण पूर्ववदनुपातयुक्त्या सोपपत्तिकं बलंस्यात् सोच्चबलं त्वनुपातेन प्रागानीतमेव अधिमित्राद्युच्चे उक्तवदनुपातेन बलं साध्यं उच्चराश्यभावे स्वोच्चबलमेव कर्तव्यं ॥
महामित्र की राशि का प्रमाण: 180 अंश 20 देते हैं, इसलिए अंशों को 9 से भाग दीजिए। दूसरे बल भी इसी तरह अनुपात से निकलते हैं।
अथ हद्दाद्रेष्काणनवांशानां सप्तमे नैर्बल्यमिति वचनाभावादंशैरेवानुपातस्तद्यथा ग्रहस्य वर्तमानहद्दारंभे बलारंभः हद्दामध्ये परमं बलं १५ हद्दासमाप्तौ बलं शून्यं तत्र ग्रहहद्दाभुक्तभोग्ययोरल्पहद्दांशाः पंचदशगुणावर्त्तमानहद्दार्द्धांशभक्ताः स्वहद्दाबलं स्यात् अत्रोपपत्तिरनुपातेन यदि वर्तमानहद्दार्द्धांशैः पंचदश कला लभ्यंते तदा ग्रहहद्दाभुक्तभोग्ययोरल्पांशैः किमिति उपपन्नं
हद्दा का बल: वह 0 से शुरू होता है, बीच में 15 होता है और अंत पर फिर 0। बीते और बचे अंशों में से छोटे को 15 से गुणा कीजिए और हद्दा के आधे से भाग दीजिए।