हायनरत्न · बलभद्र कृत
अथ हद्दाद्रेष्काणनवांशानां सप्तमे नैर्बल्यमिति वचनाभावादंशैरेवानुपातस्तद्यथा ग्रहस्य वर्तमानहद्दारंभे बलारंभः हद्दामध्ये परमं बलं १५ हद्दासमाप्तौ बलं शून्यं तत्र ग्रहहद्दाभुक्तभोग्ययोरल्पहद्दांशाः पंचदशगुणावर्त्तमानहद्दार्द्धांशभक्ताः स्वहद्दाबलं स्यात् अत्रोपपत्तिरनुपातेन यदि वर्तमानहद्दार्द्धांशैः पंचदश कला लभ्यंते तदा ग्रहहद्दाभुक्तभोग्ययोरल्पांशैः किमिति उपपन्नं
अब हद्दा (राशि में ग्रह का अपना छोटा भाग), द्रेष्काण (राशि का तीसरा भाग) और नवांश (राशि का नौवाँ भाग) के लिए: सातवें पर कोई कमज़ोरी नहीं बताई गई। इसलिए अनुपात केवल अंशों से है। यह ऐसे चलता है। ग्रह के वर्तमान हद्दा के आरंभ पर बल शुरू होता है। हद्दा के बीच में सबसे अधिक बल 15 है। हद्दा के अंत पर बल शून्य है। वहाँ ग्रह के हद्दा में पार हो चुके और पार करने को बचे अंशों में से छोटे को लीजिए। उसे पंद्रह से गुणा कीजिए। उसे वर्तमान हद्दा के आधे के अंशों से भाग दीजिए। वही उसका अपना हद्दा बल है। यहाँ अनुपात से प्रमाण है। अगर वर्तमान हद्दा के आधे के अंश पंद्रह कला (साठवाँ भाग) देते हैं, तो छोटे अंश क्या देंगे? इस तरह यह सिद्ध हुआ।
सरल अर्थ: हद्दा का बल: वह 0 से शुरू होता है, बीच में 15 होता है और अंत पर फिर 0। बीते और बचे अंशों में से छोटे को 15 से गुणा कीजिए और हद्दा के आधे से भाग दीजिए।
अथ स्वद्रेष्काणप्रारंभे फलोपचयः पंचमांशसमाप्तौ पूर्ण बलं १० दशांशसमाप्तौ शून्यं बलं तत्र ग्रहविद्यमानद्रेष्काणभुक्तभोग्ययोरल्पमंशादिद्विगुणं कलादिबलंस्यात् अत्रोपपत्तिः यदि पंचभिरंशैर्दशकलामितं बलं तदेष्टेन किमत्र पंचभिरपवर्ते कृते हरस्थाने रूपं गुणस्थाने द्वयमित्युपपन्नं
द्रेष्काण का बल: पाँच अंश पर 10, सिरों पर 0। बीते और बचे अंशों में से छोटे को दुगुना कीजिए।
अथ मुशल्लहारंभे बलारंभः मध्ये पूर्ण बलं ५ अंते शून्यं तत्र ग्रहविद्यमानमुशल्लहभुक्तभोग्ययोरल्पमंशादित्रिगुणितं स्वमुशल्लहबलं स्यात् अत्रोपपत्तिः यदि मुशल्लहार्द्धेन चत्वारिंशत्कलाधिकेनैकांशमितेन पंचकलामितं बलं तदेष्टेन किमिति ॥
मुसल्लह का बल: बीच में 5, सिरों पर 0। बीते और बचे अंशों में से छोटे को से गुणा कीजिए।
अध्याय 2 · दृष्टि, बल और फल
दृष्टिसाङ्गबलेष्टकष्टाद्यानयनाधिकारः