हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 2 · दृष्टि, बल और फल
दृष्टिसाङ्गबलेष्टकष्टाद्यानयनाधिकारः
अत्र वामनेन लग्नस्यापि पंचवर्गीकार्यमित्युक्तम्॥स्वोच्चं नवांशकं हद्दा गृहं द्रेष्काण एव च॥सहमंखेचराणां तु प्रोक्तेयं पंचवार्गिकेति ॥
यहाँ वामन कहते हैं कि पंचवर्गी (पाँच भागों वाला बल) लग्न (उदय राशि) के लिए भी करनी चाहिए। पाँच ये हैं: अपना उच्च (ऊँचा बिंदु), नवांश (राशि का नौवाँ भाग), हद्दा (राशि में ग्रह का अपना छोटा भाग), घर और द्रेष्काण (राशि का तीसरा भाग)। यह पंचवर्गी सहम (जीवन के एक विषय का खास बिंदु) और ग्रहों के लिए बताई गई है।
सरल अर्थ: पाँच भागों वाला बल लग्न और सहमों के लिए भी निकाला जाता है: उच्च, नवांश, हद्दा, घर और द्रेष्काण।
अथ वर्षेशदशाधीशबलादिनिर्णयार्थं विंशोपकाविभागेन नष्टबलादिलक्षणमुक्तन्ताजिकसारे ॥
बल के दर्जे: 5 विश्वोपक से कम खोया हुआ, 10 मध्यम, 15 सबसे अच्छा, 20 सुख और धन देता है।
ननु विंशतिविंशोपकात्मकम्बलङ्कस्यापि ग्रहस्य नायाति तथाहि मेषस्थसूर्यस्य उच्चबलादि यद्यपि समायाति तथापि स्वगृहत्वान्मित्रसमशत्रुगृहादिभेदकृतबलतारतम्येनावश्यं न्यूनतासार्द्धद्वयविंशोपकमिता भवत्येव एवंसति सार्द्धास्सप्तदशाविंशोपकाबलं सिंहस्थसूर्यस्य स्वगृहबलं यद्यपि समायाति तथाप्युच्चराशेरभावादुच्चबलस्य न्यूनतायां षोडशाविंशोपका बलं स्यान्नतु विंशतिविंशोपकात्मकम् ॥
कोई ग्रह पूरे 20 नहीं पाता: मेष में सूर्य को साढ़े सत्रह मिलते हैं, और सिंह में सूर्य को 16।
अथ बुधस्य कन्यायां पञ्चदशांशे स्वगृहबलं स्वोच्चबलञ्च पूर्णं यद्यपि समायाति तथापि हद्दाद्रेष्काणनवांशबलानि पूर्णानि न सम्भवन्ति ॥
कन्या में 15 अंश पर बुध: घर और उच्च का बल पूरा है। पर हद्दा, द्रेष्काण और नवांश पूरे नहीं हो सकते।