हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 2 · दृष्टि, बल और फल
दृष्टिसाङ्गबलेष्टकष्टाद्यानयनाधिकारः
अथ बुधस्य कन्यायां पञ्चदशांशे स्वगृहबलं स्वोच्चबलञ्च पूर्णं यद्यपि समायाति तथापि हद्दाद्रेष्काणनवांशबलानि पूर्णानि न सम्भवन्ति ॥
अब कन्या में बुध लीजिए, पंद्रहवें भाग पर। उसका अपने घर का बल और अपना उच्च-बल पूरे आते हैं। फिर भी उसके हद्दा (राशि में ग्रह का अपना छोटा भाग), द्रेष्काण (राशि का तीसरा भाग) और नवांश (राशि का नौवाँ भाग) के बल सब पूरे नहीं हो सकते।
सरल अर्थ: कन्या में 15 अंश पर बुध: घर और उच्च का बल पूरा है। पर हद्दा, द्रेष्काण और नवांश पूरे नहीं हो सकते।
यतः ॥ आदिमाः षडंशाःकन्यायाम्बुधहद्दाअन्तिमस्त्रिभागो बुधद्रेष्काणः अंतिममंशत्रयंविंशतिकलाधिकम्बुधनवांशः यदि कन्यान्तिमनवांशो गृह्यते तदा स्वगृहे द्रेष्काणस्वनवांशबलानि सम्पूर्णान्यायान्ति परन्त्वेकं सन्धित्सतोऽपरंप्रच्यवत इति न्यायादुच्चबलं किञ्चिदूनं हद्दादिबलमपिमित्रादिगेहसत्त्वान्यूनमतः परमं बलं यथाकथञ्चिदष्टादशविंशोपकात्मकंस्यान्नविंशतिर्विंशोपकात्मकम्बलमन्येषान्तुगृहोच्चयोर्भेदाद्विंशतिविंशोपकन्यूनमेवबलं स्यात् ॥
कन्या में बुध 20 क्यों नहीं पाता: उसके हद्दा, द्रेष्काण और नवांश के भाग 15 अंश पर सब नहीं पड़ते। इसलिए सबसे अच्छा 18 है।
पंचधामैत्रीचक्रबलचक्रम्
पाँच दर्जों के बल की तालिका: घर 30 से घटकर छोटा अंक, हद्दा 15 से घटकर। द्रेष्काण 10 से घटकर, नवांश 5 से घटकर।
मित्रशत्रुरूपमैत्री
मित्र-शत्रु बल की तालिका: अपना 30, 15, 10, 5; मित्र का उसका आधा; शत्रु का उसका चौथाई।