हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 2 · दृष्टि, बल और फल
दृष्टिसाङ्गबलेष्टकष्टाद्यानयनाधिकारः
अथ वर्षेशदशाधीशबलादिनिर्णयार्थं विंशोपकाविभागेन नष्टबलादिलक्षणमुक्तन्ताजिकसारे ॥बाणाल्पैर्नष्टबलोग्रहोदश १० मितैर्मध्योविशोपैस्ततः श्रेष्ठो घस्र १५ मितैस्सुखार्थजनकः प्रोक्तः खदस्रै २० र्भवेदिति ॥
अब बल खोने आदि के लक्षण ताजिकसार में बताए जाते हैं। वे वर्षेश (वर्ष का स्वामी) और दशा (ग्रह का समय) के स्वामी का बल तय करने के लिए हैं। वे विश्वोपकों (बीसवें भाग) के अनुसार चलते हैं। पाँच से कम होने पर ग्रह का बल खो गया है। दस (10) होने पर वह मध्यम है। फिर पंद्रह (15) होने पर वह सबसे अच्छा है। बीस (20, 'ख-दस्र') होने पर वह सुख और धन देने वाला कहा गया है।
सरल अर्थ: बल के दर्जे: 5 विश्वोपक से कम खोया हुआ, 10 मध्यम, 15 सबसे अच्छा, 20 सुख और धन देता है।
ननु विंशतिविंशोपकात्मकम्बलङ्कस्यापि ग्रहस्य नायाति तथाहि मेषस्थसूर्यस्य उच्चबलादि यद्यपि समायाति तथापि स्वगृहत्वान्मित्रसमशत्रुगृहादिभेदकृतबलतारतम्येनावश्यं न्यूनतासार्द्धद्वयविंशोपकमिता भवत्येव एवंसति सार्द्धास्सप्तदशाविंशोपकाबलं सिंहस्थसूर्यस्य स्वगृहबलं यद्यपि समायाति तथाप्युच्चराशेरभावादुच्चबलस्य न्यूनतायां षोडशाविंशोपका बलं स्यान्नतु विंशतिविंशोपकात्मकम् ॥
कोई ग्रह पूरे 20 नहीं पाता: मेष में सूर्य को साढ़े सत्रह मिलते हैं, और सिंह में सूर्य को 16।
अथ बुधस्य कन्यायां पञ्चदशांशे स्वगृहबलं स्वोच्चबलञ्च पूर्णं यद्यपि समायाति तथापि हद्दाद्रेष्काणनवांशबलानि पूर्णानि न सम्भवन्ति ॥
कन्या में 15 अंश पर बुध: घर और उच्च का बल पूरा है। पर हद्दा, द्रेष्काण और नवांश पूरे नहीं हो सकते।
यतः ॥ आदिमाः षडंशाःकन्यायाम्बुधहद्दाअन्तिमस्त्रिभागो बुधद्रेष्काणः अंतिममंशत्रयंविंशतिकलाधिकम्बुधनवांशः यदि कन्यान्तिमनवांशो गृह्यते तदा स्वगृहे द्रेष्काणस्वनवांशबलानि सम्पूर्णान्यायान्ति परन्त्वेकं सन्धित्सतोऽपरंप्रच्यवत इति न्यायादुच्चबलं किञ्चिदूनं हद्दादिबलमपिमित्रादिगेहसत्त्वान्यूनमतः परमं बलं यथाकथञ्चिदष्टादशविंशोपकात्मकंस्यान्नविंशतिर्विंशोपकात्मकम्बलमन्येषान्तुगृहोच्चयोर्भेदाद्विंशतिविंशोपकन्यूनमेवबलं स्यात् ॥
कन्या में बुध 20 क्यों नहीं पाता: उसके हद्दा, द्रेष्काण और नवांश के भाग 15 अंश पर सब नहीं पड़ते। इसलिए सबसे अच्छा 18 है।