हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 1 · ग्रह, राशि और वर्ष प्रवेश
ग्रहराशिस्वरूपवर्षप्रवेशाद्यानयनाधिकारः
यदाह शौनकः ॥"येन तु यत्प्राप्तव्यन्तस्य विधानं सुरेशसचिवोपि ॥यस्साक्षान्नियतिज्ञस्सोपि न शक्तोऽन्यथा कर्तुमि"ति ।
जैसा शौनक कहते हैं: 'जो कुछ मिलना है, उसका क्रम बदला नहीं जा सकता। देवताओं के राजा का मंत्री भी नहीं बदल सकता, चाहे वह भाग्य को सीधे जानता हो।'
सरल अर्थ: शौनक: जो मिलना है वह बदला नहीं जा सकता, बृहस्पति से भी नहीं।
तथा दैवस्य बलवत्त्वे पुरुषकारो निरर्थकइति । अत्राहुः । किं यदि दैवमेव फलं तदा कृष्याद्युपायेन पुरुषकाररूपा प्रवृत्तिर्न स्यात् अथच श्रुतिस्मृत्यावेदितविधिनिषेधाश्च निरर्थकाः स्युः ।
भाग्य और प्रयत्न: अकेला भाग्य होता तो काम और शास्त्र के नियम बेकार होते।
तदाह केशवार्कः
केशवार्क: अकेला पिछला कर्म फल देता तो लोग खेती क्यों करते और शास्त्र नियम क्यों देते?
अपिच ॥ जन्मान्तरार्जितदैवमपि पुरुषकारं विना न घटतइति पुरुषार्थस्यैव मुख्यत्वम् ।
प्रयत्न पहले: पिछले जन्म का भाग्य भी प्रयत्न के बिना फल नहीं देता।