हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 1 · ग्रह, राशि और वर्ष प्रवेश
ग्रहराशिस्वरूपवर्षप्रवेशाद्यानयनाधिकारः
तथाहि जन्मकालीनस्पष्टग्रहानंगीकृत्य दृष्टिषड्बलेष्टकष्टबलानि सर्वग्रहाणामायुर्वर्षाणि चानीय ततो दशामंतर्दशां च निर्णीय जातकशास्त्रोदितं सदसत्फलं वाच्यम् ।
इसके लिए जन्म के समय ग्रहों के सटीक स्थान लो। दृष्टि (ग्रह की नज़र), षड्बल (छह प्रकार का बल), और इष्ट (अच्छा बल) और कष्ट (बुरा बल) निकालो। सब ग्रहों के आयु (जीवन की लंबाई) के वर्ष निकालो। फिर दशा (ग्रह का समय) और अंतर्दशा (उप-अवधि) तय करो। तभी जातक (जन्म कुंडली का फल) में बताए अच्छे-बुरे फल कहे जा सकते हैं।
सरल अर्थ: जन्म कुंडली की रीति: पहले दृष्टियाँ, बल, आयु के वर्ष और दशाएँ निकालनी पड़ती हैं।
तत्रापि इष्टकष्टबलाश्रयगुणकानयने सच्छेदगणितस्य दशाप्रवेशो जन्मकालकलियातवत्सरस्येत्यादिगणितस्य च ज्ञानं सिद्धांतविदामेव न यादृशानां तादृशानाम् ।
जन्म कुंडली की रीति: इसका गणित केवल जानकारों को आता है।
अन्यच्च एवमत्यायासेनानीतास्वपि दशासु फलविवेकः कर्त्तुमशक्यः कथं 'आयुःकृतं येन हि यत्तदेवे'त्यादिवराहोक्तेर्ग्रहायुर्वर्षाणां दश वा पञ्चदशवा विंशतिर्वेत्यादीनां बहूनां वर्षाणां सत्त्वात्तत्तद्ग्रहसम्बन्धि शुभाशुभदशाफलं तावत्कालमध्ये नैकरूपं सम्भवति ॥
लंबी अवधियों की समस्या: कई वर्ष की अवधि पूरे समय एक फल नहीं दे सकती।
अंतर्दशायामपि वर्षाणां पञ्चकं षट्कं वा एकैकस्य समायाति तत्रापि नैकरूपमन्तर्दशाफलं विदशासूपदशासु च कस्यचिदल्पवर्षत्वं कस्यचिद्बहुवर्षत्वं समायाति ॥
उप-अवधियों की समस्या: वे भी वर्षों चलती हैं और बदलती रहती हैं।