हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 1 · ग्रह, राशि और वर्ष प्रवेश
ग्रहराशिस्वरूपवर्षप्रवेशाद्यानयनाधिकारः
क्रमाद्गतैष्यानुदयांश्च शेषमशुद्धहृत्खाग्निगुणं लवाद्यम् ॥विशुद्धपूर्वापरभे विहीनयुतं खभं स्यादयनांशहीनम् ॥लग्नं सषड्भं मदनाभिधानं तुर्याभिधं स्याद्दशमात्सषड्भात् ॥
फिर बीती या आने वाली राशियों के उदय क्रम से घटाओ। बचे हुए को 30 से गुणा करो। जो उदय घटाया न जा सका उससे भाग दो। इससे अंश और आगे के मान मिलते हैं। इसे साफ़ की हुई राशियों से पहले की राशि में से लो, या उनके बाद की राशि में जोड़ो। अयनांश (राशिचक्र का खिसकाव) निकाल दो। वह दसवाँ भाव है। लग्न (उदय राशि) और छह राशियाँ सातवाँ कहलाता है। दसवाँ और छह राशियाँ चौथा कहलाता है।
सरल अर्थ: दसवाँ, सातवाँ और चौथा भाव: दसवाँ मध्याह्न से समय के सहारे निकलता है। उदय राशि में छह राशियाँ जोड़ो तो सातवाँ, दसवें में जोड़ो तो चौथा।
अथ पूर्वनतेपि धनलग्नानयनार्थं मदीयं वृत्तम् ।
बलभद्र की छोटी रीति दसवें भाव के लिए: मध्याह्न से पूर्वी समय हो तो मध्यरात्रि से समय लो। फिर सूर्य और छह राशियाँ लो।
अथ नतं विनैव लग्नादेव दशमलग्नसाधनमुक्तं विवाहवृन्दावने ॥
केवल उदय राशि से दसवाँ भाव: उदय राशि को सूर्य मानो। आधी रात पर नई उदय राशि निकालो। फिर दोनों में से छह राशियाँ लो।
अयमर्थः प्रथमं स्वाभीष्टकाले स्वदेशीयोदयैर्लग्नं कार्यं ततस्तदेव लग्नं दशमलग्नार्थं सूर्यं कल्पयित्वा अयनांशाढ्यभानोरिति चरदलमानेयम् । ततश्चरपलयुतहीना नाडिकाः पंचचंद्रा द्युदलमथनिशार्द्धं याम्यगोले विलोममितिरात्रिदलमानेयं ॥ ततो रात्रिदलमेवेष्टकालं प्रकल्प्य प्रागानीतं लग्नमर्कं कल्पयित्वा व्यक्षैर्लंकोदयैरुक्तप्रकारेणानीतं लग्नं चतुर्थलग्नं भवति । अथ ते प्राग्लग्नचतुर्थे षड्राश्यूने क्रमेण सप्तमदशमलग्ने भवेताम् ।
दसवें भाव के कदम: उदय राशि, उसका दिन की लंबाई का अंतर, फिर आधी रात, फिर नई उदय राशि (चौथा)। छह राशियाँ घटाने से सातवाँ और दसवाँ।