हायनरत्न · बलभद्र कृत
अयमर्थः प्रथमं स्वाभीष्टकाले स्वदेशीयोदयैर्लग्नं कार्यं ततस्तदेव लग्नं दशमलग्नार्थं सूर्यं कल्पयित्वा अयनांशाढ्यभानोरिति चरदलमानेयम् । ततश्चरपलयुतहीना नाडिकाः पंचचंद्रा द्युदलमथनिशार्द्धं याम्यगोले विलोममितिरात्रिदलमानेयं ॥ ततो रात्रिदलमेवेष्टकालं प्रकल्प्य प्रागानीतं लग्नमर्कं कल्पयित्वा व्यक्षैर्लंकोदयैरुक्तप्रकारेणानीतं लग्नं चतुर्थलग्नं भवति । अथ ते प्राग्लग्नचतुर्थे षड्राश्यूने क्रमेण सप्तमदशमलग्ने भवेताम् ।
अर्थ यह है। पहले चाहे हुए समय का लग्न (उदय राशि) अपने देश के उदयों से बनाओ। फिर दसवाँ पाने के लिए उसी लग्न को सूर्य मानो। "अयनांश (राशिचक्र का खिसकाव) जोड़े सूर्य से" इस नियम से चर (दिन की लंबाई का अंतर) निकालो। फिर आधी रात इस नियम से निकालो: "15 घटियाँ (24 मिनट की इकाई), चर पलों (24 सेकंड की इकाई) के साथ जोड़कर या घटाकर, आधा दिन हैं। दक्षिणी भाग में आधी रात उलटी है।" फिर आधी रात को ही चाहा हुआ समय लो। पहले निकले लग्न को सूर्य मानो। जैसा बताया है, बिना अक्षांश के लंका के उदयों से एक लग्न निकालो। वह लग्न चौथा है। फिर पहला लग्न और चौथा, छह राशियाँ घटाने पर, क्रम से सातवाँ और दसवाँ हैं।
सरल अर्थ: दसवें भाव के कदम: उदय राशि, उसका दिन की लंबाई का अंतर, फिर आधी रात, फिर नई उदय राशि (चौथा)। छह राशियाँ घटाने से सातवाँ और दसवाँ।
अथ लग्नचतुर्थयोः सिद्धौ ससंधिसर्वभावानयने मत्कृतपद्यानि ॥
भावों की संधियाँ: चौथे भाव में से उदय राशि घटाओ, 6 से भाग दो, उदय राशि में जोड़ो। यह पहली संधि है।
सन्धिः षडंशसंयुक्तो धनभावो भवेत्स्फुटः ॥
दूसरा भाव: पहली संधि और एक कदम। दूसरी संधि: दूसरा भाव और एक कदम।
षडंशसंयुतः सन्धिस्तृतीयो भाव उच्यते ॥
तीसरा भाव: दूसरी संधि और एक कदम। तीसरी संधि: तीसरा भाव और एक कदम।
अध्याय 1 · ग्रह, राशि और वर्ष प्रवेश
ग्रहराशिस्वरूपवर्षप्रवेशाद्यानयनाधिकारः