हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 1 · ग्रह, राशि और वर्ष प्रवेश
ग्रहराशिस्वरूपवर्षप्रवेशाद्यानयनाधिकारः
अथ नतं विनैव लग्नादेव दशमलग्नसाधनमुक्तं विवाहवृन्दावने ॥कृत्वा लग्नादर्कवद्रात्रिखण्डं भूयो व्यक्षैस्तद्घटीभिर्विलग्नम् ॥चक्रार्द्धो ६ नं ते च तत्कालमेवं जायेयातामस्तमध्याह्नलग्ने इति ॥
अब नत (मध्याह्न या मध्यरात्रि से दूरी का समय) के बिना केवल लग्न (उदय राशि) से दसवाँ निकालना, जैसा विवाहवृंदावन में बताया है। लग्न को सूर्य की तरह मानकर आधी रात निकालो। फिर उन घटियों (24 मिनट की इकाई) से, बिना अक्षांश के उदयों से, फिर एक लग्न निकालो। दोनों में से आधा चक्र (6 राशियाँ) लो। इस तरह उस समय का अस्त लग्न और मध्याह्न लग्न मिलता है।
सरल अर्थ: केवल उदय राशि से दसवाँ भाव: उदय राशि को सूर्य मानो। आधी रात पर नई उदय राशि निकालो। फिर दोनों में से छह राशियाँ लो।
अयमर्थः प्रथमं स्वाभीष्टकाले स्वदेशीयोदयैर्लग्नं कार्यं ततस्तदेव लग्नं दशमलग्नार्थं सूर्यं कल्पयित्वा अयनांशाढ्यभानोरिति चरदलमानेयम् । ततश्चरपलयुतहीना नाडिकाः पंचचंद्रा द्युदलमथनिशार्द्धं याम्यगोले विलोममितिरात्रिदलमानेयं ॥ ततो रात्रिदलमेवेष्टकालं प्रकल्प्य प्रागानीतं लग्नमर्कं कल्पयित्वा व्यक्षैर्लंकोदयैरुक्तप्रकारेणानीतं लग्नं चतुर्थलग्नं भवति । अथ ते प्राग्लग्नचतुर्थे षड्राश्यूने क्रमेण सप्तमदशमलग्ने भवेताम् ।
दसवें भाव के कदम: उदय राशि, उसका दिन की लंबाई का अंतर, फिर आधी रात, फिर नई उदय राशि (चौथा)। छह राशियाँ घटाने से सातवाँ और दसवाँ।
अथ लग्नचतुर्थयोः सिद्धौ ससंधिसर्वभावानयने मत्कृतपद्यानि ॥
भावों की संधियाँ: चौथे भाव में से उदय राशि घटाओ, 6 से भाग दो, उदय राशि में जोड़ो। यह पहली संधि है।
सन्धिः षडंशसंयुक्तो धनभावो भवेत्स्फुटः ॥
दूसरा भाव: पहली संधि और एक कदम। दूसरी संधि: दूसरा भाव और एक कदम।