हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 1 · ग्रह, राशि और वर्ष प्रवेश
ग्रहराशिस्वरूपवर्षप्रवेशाद्यानयनाधिकारः
अथ पञ्चांगीयनक्षत्रादेव चंद्रस्पष्टीकरणमुक्तं तैरेव ॥इतर्क्षनाड्यः खरसेषु ६० शुद्धाः सूर्योदयादिष्टघटीषु युक्ताः ॥भयातसंज्ञा भवतीह चैवं निजर्क्षनाड्या सहितो भभोगः ॥
अब वे स्वयं बताते हैं कि पंचांग (तिथि-पत्र) में दिए नक्षत्र (तारा) से सच्चा चंद्रमा कैसे निकालें। बीते तारे की घटियाँ (24 मिनट की इकाई) लो। उन्हें 60 में से घटाओ। उनमें सूर्योदय से गिनी चाही हुई घटियाँ जोड़ो। इसे भयात (तारे का बीत चुका भाग) कहते हैं। इसी तरह उस पहले अंक को चल रहे तारे की घटियों में जोड़ो। वह भभोग (तारे का पूरा विस्तार) है।
सरल अर्थ: पंचांग के तारे से चंद्रमा: तारे का बीता भाग (पिछले तारे के अंत से अब तक) और तारे का पूरा विस्तार।
खषड्घ्नं भयातं भभोगोद्धृतं तत्खतर्क ६० घ्नधिष्ण्येषु युक्तं २ द्विनिघ्नम् ॥
ताजिक नीलकंठी 1.19 वाला ही श्लोक है; उसका अर्थ वहाँ देखें।
अत्रेदं ध्येयम् ॥ पंचांगीयग्रहाः किंदेशीया उत्पन्नश्च मनुष्यः किंदेशीयः । नहि सर्वदेशीयमनुष्याणामेकदेशनिष्पन्नपञ्चांगेन स्पष्टा ग्रहाः कर्तुं युज्यन्ते ॥ देशभेदेन देशांतरभुजांतरोदयांतरचरपलादिसंस्कारसद्भावात्सूर्यादिसर्वग्रहाणामन्यथादर्शनात् ॥ तस्मात्स्पष्टग्रहसहितैस्तद्देशीयपञ्चांगैःकृत्वा तद्देशीयमनुष्याणां स्पष्टा ग्रहाः कर्तुमिष्यन्ते नत्वन्यत्रेति ज्ञेयम् ॥
अपने यहाँ का पंचांग लो: एक देश का बना पंचांग दूसरे देश में जन्मे लोगों के सच्चे ग्रह नहीं देता।
अथ लग्नाद्द्वादशभावसाधनम् । उक्तं च जातकसुधानिधौ ॥
भाव क्यों निकालें: ग्रह हर भाव का अच्छा-बुरा देते हैं, इसलिए जन्म, वर्ष और प्रश्न कुंडली में भाव निकालने चाहिए।