हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 1 · ग्रह, राशि और वर्ष प्रवेश
ग्रहराशिस्वरूपवर्षप्रवेशाद्यानयनाधिकारः
तदन्तरं बीजसंज्ञब्रह्मगुप्तमकरंदमिश्रादिभिः स्वसत्तादिकाले लक्षयित्वा मुनिशास्त्रजनितेषु ग्रहेषु संस्कृतं तद्युक्तमेव ॥
उस अंतर को बीज (सुधार संख्या) कहते हैं। ब्रह्मगुप्त, मकरंद मिश्र और दूसरों ने इसे अपने समय में पाया। उन्होंने इसे ऋषियों के ग्रंथों से निकले ग्रहों पर लगाया। यह बिल्कुल ठीक है।
सरल अर्थ: सुधार संख्या: बाद के आचार्यों ने अपने समय में अंतर नापा और ऋषियों के ग्रहों में जोड़ा। यह ठीक है।
तथाच ब्रह्मसिद्धांते ॥
ब्रह्म सिद्धांत: यंत्रों से सुधार नापो, फिर सुधारे ग्रहों से फल कहो।
अथ पञ्चाङ्गयंत्रादेव तात्कालिकीकरणेन स्पष्टग्रहानयनमुक्तं श्रीमन्नीलकण्ठदैवज्ञैः ।
ताजिक नीलकंठी 1.18 वाला ही श्लोक है; उसका अर्थ वहाँ देखें।
अथ पञ्चांगीयनक्षत्रादेव चंद्रस्पष्टीकरणमुक्तं तैरेव ॥
पंचांग के तारे से चंद्रमा: तारे का बीता भाग (पिछले तारे के अंत से अब तक) और तारे का पूरा विस्तार।