हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 1 · ग्रह, राशि और वर्ष प्रवेश
ग्रहराशिस्वरूपवर्षप्रवेशाद्यानयनाधिकारः
बार्हस्पत्यमानेन जन्मकालिकराश्यादिमध्यमगुरुणाभीष्टबार्हस्पत्यवर्षं यद्यपि गुरोरंशसाम्यं भवति तथापि राशिसाम्याभावात्त्यागः ॥ नाक्षत्रवर्षांते यद्यपि चंद्रसाम्यं भवति तथापि ग्रहाग्रेसरस्य ग्रहाणां तेजोदातुश्च रवेः सौरवर्षे राश्यंशकलाविकलासाम्याद् ॥
गुरु के माप से, चुने हुए गुरु वर्ष पर, गुरु अंशों में जन्म के मध्यम गुरु से मिलता है। फिर भी राशि नहीं मिलती, इसलिए इसे छोड़ा गया है। नक्षत्र (तारा) वर्ष के अंत में चंद्रमा मिलता है। फिर भी सौर वर्ष लिया जाता है। क्योंकि सौर वर्ष में सूर्य राशि, अंश, कला और विकला में मिलता है। सूर्य ग्रहों का नेता है और उन्हें प्रकाश देता है।
सरल अर्थ: गुरु या तारा वर्ष क्यों नहीं: गुरु की राशि नहीं लौटती। चंद्रमा लौटता है, पर ग्रहों का नेता सूर्य ठीक-ठीक केवल सौर वर्ष में लौटता है।
अथवर्षायनर्तुयुगपूर्वकमत्रसौरादिति सिद्धांतोक्तेर्यावान् जन्मनि भानुरित्यादिजीर्णताजिकोक्तेश्च सौरमानेनैवाब्दप्रवेशकरणं युक्तम् । अथ च मासैर्द्वादशभिर्वर्षमिति सूर्यसिद्धांतोक्तेः वर्षभास्करलवेनसमावत्साष्टमासफलमादिशेत्सुधीः ॥ इतिजीर्णताजिकोक्तेश्च सौरमानेनैव मासप्रवेशोपि विधेयः ॥
मास के लिए भी सौर माप: पुराने ग्रंथ वर्ष और उसके बारह मास सूर्य से गिनते हैं।
ननु मासास्तथाच तिथयस्तुहिनांशुमानादिति सिद्धांतोक्तेर्मासप्रवेशे चांद्रमासस्यैव मुख्यत्वमितिचेत् । न । यथा सौरमासप्रवेशे सूर्यांशसाम्यं ज्ञापकं न तथा चांद्रमासप्रवेशे किंचिदस्ति ॥
चांद्र मास: चांद्र मास के लौटने का कोई चिह्न नहीं है, इसलिए सौर मास लिया जाता है।
अथवा ॥ अधिमाससंभवे त्रयोदशमासानां सत्त्वात्पूर्वोक्तं सूर्यसिद्धांतवचो लोकप्रसिद्धं च व्याहन्येत ॥ तस्मात्सौरमानेनैव मासदिनप्रवेशादिकं विधेयमितिसिद्धांतः ॥
सौर मास: अधिमास से वर्ष में तेरह मास हो जाते, इसलिए मास और दिन सौर हैं।