हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 1 · ग्रह, राशि और वर्ष प्रवेश
ग्रहराशिस्वरूपवर्षप्रवेशाद्यानयनाधिकारः
ननु सौरवर्षात्सावनचान्द्रनाक्षत्रबार्हस्पत्यवर्षाणां सम्भवे कथं सौरमानेनैव वर्षप्रवेशोभिहितः ॥ तत्रोच्यते ॥ चान्द्रसावनवर्षयोस्तु सूर्यस्य चंद्रस्य वा साम्याभावात्त्यागः ॥
कोई पूछ सकता है: सौर वर्ष के अलावा सावन (सूर्योदय से सूर्योदय तक के), चांद्र, नक्षत्र (तारा) और गुरु के वर्ष भी हैं। फिर वर्ष प्रवेश केवल सौर माप से ही क्यों बताया गया? उत्तर: सावन और चांद्र वर्ष छोड़ दिए गए हैं। उनमें सूर्य या चंद्रमा उसी स्थान पर नहीं लौटता।
सरल अर्थ: सौर वर्ष क्यों: साधारण और चांद्र वर्षों में सूर्य या चंद्रमा उसी स्थान पर नहीं लौटता।
बार्हस्पत्यमानेन जन्मकालिकराश्यादिमध्यमगुरुणाभीष्टबार्हस्पत्यवर्षं यद्यपि गुरोरंशसाम्यं भवति तथापि राशिसाम्याभावात्त्यागः ॥ नाक्षत्रवर्षांते यद्यपि चंद्रसाम्यं भवति तथापि ग्रहाग्रेसरस्य ग्रहाणां तेजोदातुश्च रवेः सौरवर्षे राश्यंशकलाविकलासाम्याद् ॥
गुरु या तारा वर्ष क्यों नहीं: गुरु की राशि नहीं लौटती। चंद्रमा लौटता है, पर ग्रहों का नेता सूर्य ठीक-ठीक केवल सौर वर्ष में लौटता है।
अथवर्षायनर्तुयुगपूर्वकमत्रसौरादिति सिद्धांतोक्तेर्यावान् जन्मनि भानुरित्यादिजीर्णताजिकोक्तेश्च सौरमानेनैवाब्दप्रवेशकरणं युक्तम् । अथ च मासैर्द्वादशभिर्वर्षमिति सूर्यसिद्धांतोक्तेः वर्षभास्करलवेनसमावत्साष्टमासफलमादिशेत्सुधीः ॥ इतिजीर्णताजिकोक्तेश्च सौरमानेनैव मासप्रवेशोपि विधेयः ॥
मास के लिए भी सौर माप: पुराने ग्रंथ वर्ष और उसके बारह मास सूर्य से गिनते हैं।
ननु मासास्तथाच तिथयस्तुहिनांशुमानादिति सिद्धांतोक्तेर्मासप्रवेशे चांद्रमासस्यैव मुख्यत्वमितिचेत् । न । यथा सौरमासप्रवेशे सूर्यांशसाम्यं ज्ञापकं न तथा चांद्रमासप्रवेशे किंचिदस्ति ॥
चांद्र मास: चांद्र मास के लौटने का कोई चिह्न नहीं है, इसलिए सौर मास लिया जाता है।