हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 1 · ग्रह, राशि और वर्ष प्रवेश
ग्रहराशिस्वरूपवर्षप्रवेशाद्यानयनाधिकारः
उक्तं च सिद्धांतशिरोमणौ ॥ वर्षायनर्तुयुगपूर्वकमत्रसौरादिति अथ रवेश्चक्रभोगोर्कवर्षप्रदिष्टमिति । तेनैवोक्तत्वाद्रविभगणभोगेन सौरवर्षं भवति तस्य स्पष्टगतेश्चञ्चलत्वात्सौरवर्षादिः कदा भविष्यतीति जिज्ञासायां प्रत्यक्षोपलब्ध्या जन्मकालीनसूर्यतुल्यस्सूर्य्योस्मिन्दिने तत्र भगणभोगस्य जातत्वाद्वर्षादिर्जातस्तस्य ज्ञाने उपायः ।
और सिद्धांत शिरोमणि में कहा है: 'वर्ष, अयन (आधा वर्ष), ऋतु, युग (संसार का युग) और बाकी यहाँ सौर हैं'। और: 'सूर्य का चक्र में चलना सौर वर्ष कहलाता है'। वे स्वयं ऐसा कहते हैं। इसलिए सौर वर्ष सूर्य का राशियों के पूरे चक्र में चलना है। सूर्य की सच्ची गति असमान है। इसलिए पूछा जाता है: सौर वर्ष कब शुरू होगा? यह सीधा दिखता है। जिस दिन सूर्य जन्म के सूर्य के बराबर होता है, चक्र पूरा हो जाता है। इसलिए वर्ष वहीं शुरू हुआ। इसे जानने की रीति यह है।
सरल अर्थ: सौर वर्ष: सूर्य का एक पूरा चक्कर। वह तब शुरू होता है जब सूर्य अपने जन्म के स्थान पर लौटता है।
यदि कल्पसौरवर्षैः कल्पसावनदिनानि लभ्यन्ते तदैकेन किमितिप्राप्तौ एकस्मिन्वर्षे एते सावनाहाः ३६५ । १५ । ३१ । ३० वारस्यैक्यापेक्षितत्वादुपरि सप्ततष्टाः जाताः ० १ । १५ । ३१ । ३० । अत्रानुपातः । यद्येकस्मिन्वर्षे एते सावनाहाः तदा भुक्तायुर्वर्षैः किमिति । अत्र गतवर्षाणि अनेन ध्रुवकेण ० १ । १५ । ३१ । ३० चतुर्षु स्थानेषु गुण्यानि रूपेण भाज्यानि फलञ्जन्मसमयादारभ्य सावनदिनानीति । अस्मिन् जन्मवारादियोगस्तु वर्षप्रवेशीयदिवसघटीपलज्ञानार्थं कृतः ॥ अत्र पलघटीभ्यः षष्ट्या ऊर्ध्वोर्ध्वयोर्जन्मपलघटीनां षष्ट्याधिकत्वाभावात् कृतवारास्सप्तैवातस्सप्ततष्टमित्युक्तम् । एवं कृते तस्मिन् सावयवे दिने वर्षादिः स्फुटो भवतीत्युपपन्नम् ।
वर्ष के अंक का प्रमाण: एक सौर वर्ष 365 दिन 15 घटी 31 पल 30 विपल का है। पूरे सप्ताह निकालने पर 1;15;31;30 बचता है।
अथैकवर्षप्रवेशादग्रिमाब्दादिप्रवेशज्ञानम्
अगला वर्ष प्रवेश: इस वर्ष के वार और समय में 1;15;31;30 और तिथि में 11 जोड़ो।