हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 1 · ग्रह, राशि और वर्ष प्रवेश
ग्रहराशिस्वरूपवर्षप्रवेशाद्यानयनाधिकारः
उक्तंच ॥तिथ्यादिपत्रे जननार्कतुल्यो रविर्भवेद्यत्र स एव मासः इति ॥
और कहा गया है: तिथि (चंद्र दिन) और बाकी के पंचांग में देखो। मास वही है जिसमें सूर्य जन्म के सूर्य के बराबर हो।
सरल अर्थ: वर्ष प्रवेश का मास: पंचांग का वह मास जिसमें सूर्य जन्म के सूर्य के बराबर हो।
तत्र जन्मार्कसमो रविर्यदि जन्ममासे नायाति परे पूर्वे वा मासे आयाति तदा जन्ममास एकरहित एकयुक्तो वा कर्तव्य इति ॥
मास का हेर-फेर: सूर्य पिछले या अगले मास में मिले तो जन्म का मास एक पीछे या आगे करो।
अथ वर्षध्रुवकोपपत्तिः ॥ अत्र वर्षादिः साध्यस्सच सौरएव ॥
वर्ष के अंक का प्रमाण: यहाँ गिना जाने वाला वर्ष सौर वर्ष है।
उक्तं च सिद्धांतशिरोमणौ ॥ वर्षायनर्तुयुगपूर्वकमत्रसौरादिति अथ रवेश्चक्रभोगोर्कवर्षप्रदिष्टमिति । तेनैवोक्तत्वाद्रविभगणभोगेन सौरवर्षं भवति तस्य स्पष्टगतेश्चञ्चलत्वात्सौरवर्षादिः कदा भविष्यतीति जिज्ञासायां प्रत्यक्षोपलब्ध्या जन्मकालीनसूर्यतुल्यस्सूर्य्योस्मिन्दिने तत्र भगणभोगस्य जातत्वाद्वर्षादिर्जातस्तस्य ज्ञाने उपायः ।
सौर वर्ष: सूर्य का एक पूरा चक्कर। वह तब शुरू होता है जब सूर्य अपने जन्म के स्थान पर लौटता है।