हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 1 · ग्रह, राशि और वर्ष प्रवेश
ग्रहराशिस्वरूपवर्षप्रवेशाद्यानयनाधिकारः
एवं सकलगणकसार्वभौमश्रीमद्रामदैवज्ञाप्तविधैर्मादृशैरनेके विशेषाः कर्तुं शक्यंते परंतु विस्तरभयादनुयोगः ॥
इस तरह मेरे जैसे लोग बहुत-से सुधार जोड़ सकते हैं। हमें पूज्य ज्योतिषी राम ने सिखाया है, जो सब गणना करने वालों के सम्राट हैं। पर लंबाई के डर से उन्हें पाठक के लिए प्रश्न के रूप में छोड़ा गया है।
सरल अर्थ: और सुधार: संभव हैं, पर ग्रंथ लंबा न हो इसलिए छोड़े गए।
अत्रेदंध्येयं ॥ यदिचैत्रादेरनंतरमपि मीनार्के जन्म तदा पूर्ववर्षशक एव जन्मशकः प्रकल्प्यः ॥ एवं जन्मार्कसमभानुश्चैत्रादेरूर्ध्वं मेषादेः प्राग्भवति तदा प्रागब्दशक एवाभीष्टशकः प्रकल्प्यः ॥ मेषादेरूर्ध्वं त्वग्रिमशक एव ज्ञेयः ॥
कौन-सा शक वर्ष: चैत्र शुरू होने के बाद भी सूर्य मीन में हो, तो पिछला वर्ष लो।
अन्यथाधिमाससंभवे कदाचिदेव चंद्रवर्षमध्ये द्विवारं जन्मार्कसमभानोः संभवेन वर्षद्वयोत्थवारादिवैलक्षण्यमपेक्षितमपि गतसमासाम्यान्न स्यात् एवमधिमाससहितवर्षांदग्रिमवर्षे कदाचिच्चांद्रवर्षमुल्लंघ्यापि जन्मार्कसमभानौ जातेसत्येकवर्षवारादिसमं वारादेरंतरं च स्यात् तस्मात्सौरवर्षादौ शकप्रवृत्तिर्ज्ञेयेति ।
सौर वर्ष क्यों: अधिमास हो तो चांद्र गिनती से बीते वर्ष गलत आ सकते हैं। इसलिए शक सौर वर्ष से शुरू होता है।
अत्र जन्मार्कतुलो रविर्यस्मिन्मासे भवति तस्मिन्नेव मासे वर्षप्रवेशो ज्ञेयः ॥
वर्ष प्रवेश का मास: वह मास जिसमें सूर्य अपने जन्म के स्थान पर लौटता है।