हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 7 · दशाएँ निकालना
दशानयनाधिकाराध्यायः
अत्र सूर्य्यबुधशुक्राणाम्पात्यांशसाम्यं यद्यप्यागतम् ॥ तथापि बलविचारं विनैव हीनांशक्रमेणबुधशुक्रापेक्षया न्यूनबलस्यापि रवेः पूर्वदशा ततो बुधस्य ततः शुक्रस्य ततः शनेः ॥
यहाँ सूर्य, बुध और शुक्र के पात्यांश (घटाने के बाद बचे अंश) बराबर आते हैं। फिर भी बल नहीं तौला जाता। सबसे कम अंश का क्रम तय करता है। सूर्य बुध और शुक्र से कमज़ोर है, फिर भी उसकी दशा (ग्रह का समय) पहले आती है। फिर बुध की, फिर शुक्र की, फिर शनि की।
सरल अर्थ: बराबर बचे अंश: सबसे कम अंश का क्रम ही तय करता है। सूर्य कमज़ोर हो तब भी पहले आता है।
एवं हिल्लाजवचनस्य स्ववचनस्यापि वैपर्य्यम्भवति ॥ तस्माच्छुद्धांशा राशिं विना शुद्धा यथावस्थिता येंशास्तेषां साम्ये इत्यर्थः ॥ शुद्धांशानाम्पात्यांशानां साम्ये इति व्याख्यानं देवानाम्प्रियस्य सम्मतमिति ॥
'शुद्ध किए अंश' का अर्थ: ग्रह के अपने अंश, राशि के बिना। इन्हीं के बराबर होने पर बल तय करता है।
अथ गतिसाम्येपि दशाक्रमज्ञानं पद्धतिभूषणे ॥
गति बराबर हो तो: जो ग्रह पहले उदय हुआ वह पहले आता है। वह भी बराबर हो तो सामान्य सूची का क्रम लें।
अयमर्थः ॥ गतिसाम्येपि सूर्य्यवशेन प्रथमोदितस्य पूर्वादशा तस्यापि साम्ये लग्नसूर्य्यचंद्रभौमेत्यादिपाठक्रमाद्दशा स्यात् ॥
गति बराबर हो तो: सूर्य से गिनने पर जो ग्रह पहले उदय हुआ वह पहले आता है। फिर लग्न, सूर्य, चंद्रमा, मंगल का क्रम।