हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 7 · दशाएँ निकालना
दशानयनाधिकाराध्यायः
एवं हिल्लाजवचनस्य स्ववचनस्यापि वैपर्य्यम्भवति ॥ तस्माच्छुद्धांशा राशिं विना शुद्धा यथावस्थिता येंशास्तेषां साम्ये इत्यर्थः ॥ शुद्धांशानाम्पात्यांशानां साम्ये इति व्याख्यानं देवानाम्प्रियस्य सम्मतमिति ॥
दूसरी तरह पढ़ने पर हिल्लाज के शब्द और उनके अपने शब्द टकराएँगे। इसलिए शुद्धांश (शुद्ध किए अंश) का अर्थ है वे अंश जो 'साफ़' हैं: राशि के बिना, जैसे वे हैं। नियम का अर्थ है: जब ये बराबर हों। शुद्धांश को पात्यांश (घटाने के बाद बचे अंश) बताकर समझाना सरल बुद्धि वाले व्यक्ति का मत है।
सरल अर्थ: 'शुद्ध किए अंश' का अर्थ: ग्रह के अपने अंश, राशि के बिना। इन्हीं के बराबर होने पर बल तय करता है।
अथ गतिसाम्येपि दशाक्रमज्ञानं पद्धतिभूषणे ॥
गति बराबर हो तो: जो ग्रह पहले उदय हुआ वह पहले आता है। वह भी बराबर हो तो सामान्य सूची का क्रम लें।
अयमर्थः ॥ गतिसाम्येपि सूर्य्यवशेन प्रथमोदितस्य पूर्वादशा तस्यापि साम्ये लग्नसूर्य्यचंद्रभौमेत्यादिपाठक्रमाद्दशा स्यात् ॥
गति बराबर हो तो: सूर्य से गिनने पर जो ग्रह पहले उदय हुआ वह पहले आता है। फिर लग्न, सूर्य, चंद्रमा, मंगल का क्रम।
अथ लग्नग्रहयोरंशसाम्ये पूर्वानीतलग्नबलग्रहबलयोर्मध्ये यस्याधिक्यं तस्याद्या दशा बलसाम्ये लग्नस्य गत्यभावाल्लग्नेशग्रहयोर्मध्ये यस्याऽल्पगतिस्तस्याद्या दशा ॥
लग्न और ग्रह बराबर हों तो: जो बलवान है वह पहले आता है। बराबर हों तो लग्नेश और ग्रह की तुलना करें; जो धीमा है वह पहले आता है।