हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 3 · सोलह ताजिक योग
षोडशयोगाध्यायः
द्वितीयोदाहरणे शुक्रशन्योर्योगो ज्ञेयः ॥ अथ तृतीयोदाहरणे लाभप्रश्ने कर्कलग्नं तदीशश्चंद्रो वृषे दशांशास्तत्र कुजः षोडशांशः ॥ अत्र मंदो भौमः शीघ्राच्चंद्रादधिकांशस्तस्माच्चन्द्रतेजोहरो जातः ॥ अत्र यद्यपि लग्नेशकार्येशयोरित्थशालयोगोस्ति तथापि भौमकृतमणऊयोगत्वाल्लाभो न वाच्यः ॥ एवमेकराशिस्थानेऽप्युदाहरणं ज्ञेयम् ॥
दूसरे उदाहरण में योग (ग्रहों का मेल) को शुक्र और शनि का जानिए। अब तीसरा उदाहरण, लाभ के प्रश्न में। कर्क लग्न (उदय राशि) है, और उसका स्वामी चंद्रमा वृष में दस अंश पर है। मंगल वहाँ सोलह अंश पर है। मंगल धीमा है और तेज़ चंद्रमा से उसके अंश ज़्यादा हैं। इसलिए वह चंद्रमा का प्रकाश ले लेता है। लग्न और काम के स्वामी इत्थशाल (ग्रहों का पूरी दृष्टि की ओर बढ़ना) में हैं। फिर भी, क्योंकि मंगल मणऊ योग (मंगल या शनि का इत्थशाल रोकना) बनाता है, लाभ मत कहिए। एक राशि के ग्रहों का उदाहरण भी इसी तरह जानिए।
सरल अर्थ: मणऊ के उदाहरण 2 और 3: मंगल चंद्रमा का प्रकाश ले लेता है, इसलिए इत्थशाल होने पर भी लाभ नहीं।
इति मणऊयोगः॥अथकम्बूलयोगः॥तत्रानेकभेदसहितकम्बूलयोग उक्तस्संज्ञातन्त्रे॥
ताजिक नीलकंठी 2.36 वाला ही श्लोक है; उसका अर्थ वहाँ देखें।
अत्र लग्नेशकार्येशयोरित्थशाले सति चेदत्र लग्नेशेन कार्येशेनोभाभ्यां वा चंद्रो मुथशिलं करोति तत्कम्बूलम् ॥
कंबूल: दोनों स्वामी इत्थशाल में हैं और चंद्रमा एक या दोनों से जुड़ता है।
अत्र कम्बूलयोगे भेदोपपत्तौ स्वगृहोच्चावस्थितिरुत्तमोधिकारः स्वहद्दाद्रेष्काणनवांशावस्थितिर्मध्यमोधिकारश्शत्रुनीचगृहावस्थितिरधमोधिकार एतत्त्रितयाधिकारराहित्यं समोधिकारः ॥
कंबूल के दर्जे: अपनी राशि या उच्च सबसे अच्छा है, अपने छोटे भाग बीच के हैं। शत्रु या नीच राशि सबसे नीचा है, इनमें से कोई नहीं तो सम।