हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 3 · सोलह ताजिक योग
षोडशयोगाध्यायः
कर्के विलग्नेस्ति कविर्दिनांशे १५ वृषेभ्रचंद्रे १० हिमशुः कुजोऽत्र ॥भूपैर्लवै १६ भूमिसुतेन चंद्रो हतस्ततो नात्र सखेर्थलाभ इति ॥
कर्क लग्न (उदय राशि) है, और उसमें शुक्र पंद्रह अंश पर है। चंद्रमा वृष में दस अंश पर है। मंगल भी वहीं है, सोलह अंश पर। मंगल चंद्रमा पर चोट करता है। इसलिए, मेरे मित्र, यहाँ धन का लाभ नहीं होता।
सरल अर्थ: मणऊ का उदाहरण: कर्क लग्न, चंद्रमा वृष में 10 पर, मंगल वहीं 16 पर। मंगल चंद्रमा का प्रकाश ले लेता है, इसलिए धन का लाभ नहीं।
अत्रप्रथमोदाहरणे दशमस्थो भौमो लग्नगं बुधं तुर्यदृष्ट्या पश्यन् बुधादल्पांशादेकेनांशेनाधिको भूत्वा बुधतेजोहरो जातः ॥ अत्र स्त्रीलाभप्रश्ने कार्येशलग्नेशयोर्गुरुबुधयोरित्थशालेपि बुधस्य तेजोहीनत्वात् स्त्रीलाभो न च वक्तव्यः ॥
मणऊ का पहला उदाहरण: दसवें भाव का मंगल बुध का प्रकाश ले लेता है, इसलिए पत्नी का लाभ नहीं।
अथ हरते तेजः स्वांशेरहोनैरधिकैश्च मणऊयोगोसावितिविशेषसमरसिंहवाक्येन शीघ्रग्रहाद्बुधादल्पांशो मन्दग्रहो भौमो नवांशमितोपि बुधतेजोहरो जातस्तस्मान्नवांशमिते भौमे मणऊयोगत्वात्स्त्रीलाभो न वाच्यः ॥
मणऊ का नियम: धीमा मंगल या शनि कम अंश होने पर भी प्रकाश ले लेता है। इसलिए पत्नी का लाभ नहीं।
द्वितीयोदाहरणे शुक्रशन्योर्योगो ज्ञेयः ॥ अथ तृतीयोदाहरणे लाभप्रश्ने कर्कलग्नं तदीशश्चंद्रो वृषे दशांशास्तत्र कुजः षोडशांशः ॥ अत्र मंदो भौमः शीघ्राच्चंद्रादधिकांशस्तस्माच्चन्द्रतेजोहरो जातः ॥ अत्र यद्यपि लग्नेशकार्येशयोरित्थशालयोगोस्ति तथापि भौमकृतमणऊयोगत्वाल्लाभो न वाच्यः ॥ एवमेकराशिस्थानेऽप्युदाहरणं ज्ञेयम् ॥
मणऊ के उदाहरण 2 और 3: मंगल चंद्रमा का प्रकाश ले लेता है, इसलिए इत्थशाल होने पर भी लाभ नहीं।