हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 3 · सोलह ताजिक योग
षोडशयोगाध्यायः
इति गैरिकम्बूलम् ॥ अथ खल्लासरः ॥ तत्र खल्लासरयोगलक्षणमाह यादवः ॥द्वयोरथैकेन च शीतभानुरदृष्टिमार्गे विचरन्करोति ॥न मूथशीलन्न च संयुतिं वा खल्लासरः कार्य्यहरस्तदा स्यात् ॥
यहाँ गैरिकंबूल (आगे की राशि से चंद्रमा का जुड़ना) पूरा हुआ। अब खल्लासर (चंद्रमा का कोई संबंध न होना)। यादव वहाँ खल्लासर योग (ग्रहों का मेल) की परिभाषा बताते हैं। चंद्रमा ऐसे रास्ते पर चलता है जहाँ दोनों स्वामी उसे नहीं देखते। वह उन दोनों के साथ, या एक के साथ भी, न इत्थशाल (ग्रहों का पूरी दृष्टि की ओर बढ़ना) बनाता है न मेल। तब खल्लासर काम को छीन लेता है।
सरल अर्थ: खल्लासर: चंद्रमा दोनों स्वामियों की नज़र से बाहर है और उनमें से किसी से इत्थशाल या मेल नहीं बनाता। वह काम छीन लेता है।
अत्र लग्नेशकार्य्येशयोरपि मुथशिलाभावो ज्ञेय इति केचिदाहुस्तन्न । यतस्सर्वैः खल्लासरफलङ्कार्यनाशकमित्युक्तम् ॥
खल्लासर: कुछ कहते हैं कि दोनों स्वामियों में भी इत्थशाल नहीं होना चाहिए। यह ठीक नहीं, क्योंकि सब कहते हैं कि खल्लासर काम बिगाड़ता है।
तत्र लग्नेशकार्याधिपयोरित्थशालाभावे कार्यप्राप्तिरेव न जाता तत्र कार्यसम्भवः खपुष्पादिसमस्तयोरित्थशाले कार्य्यप्राप्तिसम्भवेपि लग्नपकार्य्यपाभ्याञ्चंद्रस्य युतीत्थशालासम्भवात्केमद्रुमयोगवदित्थशालफलनाशकः खल्लासरयोगो ज्ञेय इति ॥
दोनों स्वामियों में इत्थशाल न हो तो काम नहीं मिलता। हो तो काम संभव है। पर अगर चंद्रमा किसी से नहीं जुड़ता, तो खल्लासर फल बिगाड़ता है, केमद्रुम की तरह।
एतत् स्पष्टमुक्तं जीर्णताजिके ॥
खल्लासर: दोनों स्वामियों में इत्थशाल या मेल है, पर चंद्रमा किसी से नहीं जुड़ता। इसे अच्छा नहीं कहा जाता।