हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 1 · ग्रह, राशि और वर्ष प्रवेश
ग्रहराशिस्वरूपवर्षप्रवेशाद्यानयनाधिकारः
अथ ब्रह्मसौरार्यादिपक्षाणां सत्त्वात्कस्मिन् पक्षे ग्रहाः साध्या इत्युक्तं दामोदरपद्धतौ ॥यान्ति संसाधिताः खेटा येन दृग्गणितैक्यताम् ॥तेन पक्षेण ते कार्याः स्फुटास्तत्समयोद्भवा इति ॥
अब ब्राह्म, सौर और आर्य जैसे मत हैं। ग्रह किस मत से निकाले जाएँ? यह दामोदरपद्धति में बताया है। किसी मत से निकाले ग्रह आकाश में जो दिखता है उससे मेल खाते हैं। उसी मत से उन्हें उस समय के लिए सच्चा करना चाहिए।
सरल अर्थ: कौन-सा ग्रह गणित का मत लें: वह जिसके ग्रह आकाश में दिखने वाले से मेल खाते हों।
ननु ग्रहानयनमार्षशास्त्रादेव कर्तुं युज्यते नतु मानुष्यात् ॥ तस्यायथार्थत्वादिति चेत्सत्यं । ग्रहानयनं मुनिकृतशास्त्रादेव कर्त्तुमुचितम् ॥ परन्तु तत्रापि कालवशेनान्तरं पतति ।
ऋषियों के या मनुष्यों के ग्रंथ: ऋषियों के ग्रंथ ठीक हैं। पर समय के साथ आकाश से अंतर आ जाता है।
उक्तञ्च सूर्यसिद्धान्ते ॥
सूर्य सिद्धांत: विद्या वही पुरानी है; केवल युगों में समय आगे बढ़ गया है।
वसिष्ठसिद्धांतेपि ॥
वसिष्ठ सिद्धांत: हर युग में सूर्य, चंद्रमा और ग्रह पुराने अंकों से खिसक जाते हैं।