मुहूर्तमार्तण्ड · नारायण दैवज्ञ कृत
अध्याय 4 · विवाह
विवाहप्रकरणम्
शूद्रांत्येषु पुनर्भुवापरिणयः प्रोक्तो विवाहोक्तभैर्नालोक्यं तिथिमासवेधभृगुजेज्यास्तादि तत्रार्कभात् । त्रित्र्यृक्षेषु मृतिर्धनं मृतिमृती पुत्रा मृतिर्दुर्भगं श्रीरौन्नत्यमथो धृती१८श११कृत४तत्त्व२५र्क्षेऽत्ययः साभिजित् ॥ ४२ ॥
शूद्र और अंतिम वर्णों में स्त्री दोबारा विवाह कर सकती है। यह विवाह के बताए नक्षत्रों में किया जाता है। वहाँ तिथि (चंद्र दिन), महीने, वेध (रोकने वाला स्थान), या शुक्र और गुरु के अस्त होने की जाँच ज़रूरी नहीं। सूर्य के नक्षत्र से तीन-तीन के समूह में गिनें। समूह क्रम से ये फल देते हैं: मृत्यु, धन, मृत्यु, मृत्यु, पुत्र और मृत्यु। फिर दुर्भाग्य, सौभाग्य और उन्नति। 18वाँ, 11वाँ, 4था और 25वाँ नक्षत्र, अभिजित गिनकर, भी मृत्यु लाते हैं।
सरल अर्थ: दोबारा विवाह करने वाली स्त्री विवाह के नक्षत्र लेती है। सूर्य से गिने नक्षत्र अच्छा या बुरा फल देते हैं।
भुक्तायैव सुतामुपोषितनरो दद्याच्च सावित्रिकामारब्धोत्सवके यदा जनिमृती स्यातां स्वगोत्रे क्वचित् । सांगं तं विदधीत वाजमपरेऽस्मादारभेत्पूर्वतो यज्ञोद्वाहनचौलमौंजिकमहःसु स्वर्गदिक्त्रित्रिषु ॥ ४३ ॥
पुत्री देने के नियम, और परिवार में जन्म या मृत्यु होने पर शुरू हो चुके संस्कार कब नहीं रुकते।
नो श्राद्धं क्षयदर्शनैत्यकमधीतिं शीतलाप्स्वाप्लुतिं सीमासिंध्वतिपातमेककुलजाः सव्यातिपातं क्वचित् । उत्थापावधि मंडपस्य सशरागाह्नोर्विषष्ठे समेऽन्ह्युद्वास्यो न गृहोद्वहौ सहजयोस्तुल्याक्रियाऽब्दांततः ॥ ४४ ॥
विवाह का मंडप उतरने तक परिवार जो कर्म नहीं करता, और भाई-बहनों के संस्कारों में अंतर।
उद्वाहव्रतचूडकेऽब्ददलतत्खंडं तिलैस्तर्पणं श्राद्धं पिंडयुतं महालयगयापित्र्यं विना नाचरेत् । पूर्वं सप्तपदीविधेरधिगते दोषे वरे वा मृते देयाऽन्यत्र विवाहितापि च बलाद्या विद्धयोनिर्न चेत् ॥ ४५ ॥
संस्कारों के बाद कुछ पितर-अर्पण रुकते हैं। सात कदम से पहले वर न रहे तो कन्या का विवाह दूसरे से हो सकता है।