मुहूर्तमार्तण्ड · नारायण दैवज्ञ कृत
अध्याय 4 · विवाह
विवाहप्रकरणम्
अस्त्रीकैः कुशहेमरौप्यरचिता ताम्री च विप्रादिभिर्भार्या वा निखिलैः सुवर्णरचिता धर्माय धार्या बुधैः । मंदारार्कदिनेंऽबुपाग्निफणिभं भद्रातिथिश्चेदिहोद्भूता सा विषकन्यकापि तनुगौ सौम्यौ रिपुक्षेत्रगौ ॥ ४६ ॥
जिन पुरुषों की पत्नी नहीं है, वे अपने धर्म कर्मों के लिए पत्नी की प्रतिमा रखें। ब्राह्मण उसे कुशा की, अगले सोने की, अगले चाँदी की, और आखिरी वाले ताँबे की बनाएँ। या सभी सोने की बना सकते हैं। शनिवार, मंगलवार या रविवार को, शतभिषा, कृत्तिका या आश्लेषा के साथ जन्मी कन्या को लें। अगर वह भद्रा (तिथि 2, 7 और 12) भी हो तो वह विषकन्या (ज़हर वाली कन्या) कही गई है। साथ ही जब लग्न (उदय राशि) में दो अच्छे ग्रह शत्रु की राशियों में हों ...
सरल अर्थ: बिना पत्नी वाला पुरुष पत्नी की प्रतिमा रखता है। जन्म का वार, नक्षत्र और तिथि ज़हर वाली कन्या का योग बताते हैं।
एकः क्रूर इहोद्भवाप्यथ तनौ सौरी रविः पुत्रगो धर्मस्थो धरणीसुतोऽयमपरो योगोऽपि तज्जा विषम् । मूलाद्यत्रिपदोद्भवा श्वशुरमह्यंत्यत्रये तत्स्त्रियं ज्येष्ठांत्ये पतिपूर्वजं द्विपचतुर्थे देवरं हंति च ॥ ४७ ॥
ज़हर वाली कन्या के और जन्म योग, और नक्षत्र के पद जिनसे पति के रिश्तेदारों को हानि कही गई है।
एवं ना युवतेरभाव इह नो दोषो नुरेतत्फलं मौंज्यूर्ध्वं न वदंति केचिदपि पैत्र्याद्ये फलं मूलवत् । नोद्वाहौ सहजातयोस्त्र्यृतुषु नोद्वाहाद्व्रतं नो पुमुद्वाहात्स्त्र्युद्वहनं न मंगलविधेर्मुंडं त्रिशुभ्येषु न ॥ ४८ ॥
पुरुषों पर भी यही नक्षत्र फल लागू हैं। भाई-बहनों के विवाह और दूसरे संस्कारों के बीच अंतर रखने के नियम।
नो ज्येष्ठाल्लघु कालरुद्धत ऋते कात्यायनो मुंडनं चौलं प्राह न मेखलेत्युभयतः कार्या विवाहादियम् । भेदेऽब्दस्य च संकटे वितनुयात्पूर्वोदितं मंगलं वेदाहांतरिते दिनव्यवहिते नद्या नगेनापि वा ॥ ४९ ॥
बड़ा पहले, छोटा बाद में। दिन, नदी या पहाड़ का अंतर हो तो कुछ संस्कार पास-पास हो सकते हैं।