मुहूर्तमार्तण्ड · नारायण दैवज्ञ कृत
अध्याय 4 · विवाह
विवाहप्रकरणम्
इंदोर्वा हरिजाद्व्ययस्वगतयोः स्यात्क्रूरयोः कर्तरी स्वे वक्र्यंत्य ऋजुर्महत्यथ गुरौ रिःफे शुभे वा तनौ । स्वेऽब्जे सौम्यखगेपि वा गुरुभृगुज्ञैः केंद्रकोणेषु वा चेत्स्तः कर्तरिकारकौ दिविचरौ नीचस्थितौ सा नहि ॥ २८ ॥
मान लो दो बुरे ग्रह चंद्रमा या लग्न (उदय राशि) से बारहवें और दूसरे में हैं। इसे कर्तरी (कैंची दोष) कहते हैं। अगर दूसरे वाला वक्री हो और बारहवें वाला सीधा, तो यह बड़ी कर्तरी है। इन स्थितियों में यह नहीं रहती। गुरु बारहवें में हो, या लग्न में कोई अच्छा ग्रह हो। या दूसरे में चंद्रमा या कोई अच्छा ग्रह हो। या गुरु, शुक्र और बुध केंद्रों (पहला, चौथा, सातवाँ, दसवाँ भाव) या त्रिकोणों (भाग्य भाव) में हों। या कर्तरी बनाने वाले दोनों ग्रह अपनी नीच राशियों में हों।
सरल अर्थ: चंद्रमा या लग्न के दोनों ओर बुरे ग्रह कैंची की तरह काटते हैं। कई बातें इसे हटा देती हैं।
लग्नं सेततिथि ग्रहैर्हृदिभदृग्वेदर्तुभूशेषकै रोगाग्नीनहरात्ययास्त्यज रुजं रात्र्यर्कमौंजीषु च । अग्निं भौमगृहद्युषु द्युशनिसेवेंदुष्विनं हारमीज्यारेतिष्वपरं विवाहसितवित्संध्यासु हीने तनौ ॥ २९ ॥
लग्न और तिथि की गिनती से पाँच बुरे फल निकलते हैं। हर एक कुछ वारों और संस्कारों में टाला जाता है।
जन्मर्क्षोदयतो मृतीतदधिपौ तद्गाश्च ये तल्लवास्तद्भंचांगगमंतकृत्खलु न चेत्तत्स्वामिमित्रैकता । शस्तोंऽशो घटभीरुयुग्मधनुषां विज्ञास्तभांशौ तथा चंद्रापुण्ययुतौ मृतिं वितनुतो दैन्यं च हीनौजसः ॥ ३० ॥
जन्म राशि या लग्न से आठवीं राशि को विवाह लग्न के लिए घातक कहा गया है। कुछ नवांश अच्छे हैं।
नो वर्गोत्तमतो विनांतिमलवं दद्याच्चरर्क्षे चरं चंद्रे तौलिमृगास्यगे न च तनुं पंचेष्टखेटोनिताम् । मेषादिष्वजनक्रतौलिककुलीराद्या नवांशाः क्रमादिष्टात्पूर्वनवांशका दशहतात्र्याप्ता लवाद्या तनुः ॥ ३१ ॥
लग्न के कौन से नवांश टालें, और चुने नवांश के लिए लग्न कैसे बनाएँ।