मुहूर्तमार्तण्ड · नारायण दैवज्ञ कृत
अध्याय 4 · विवाह
विवाहप्रकरणम्
पंचाश ५० ज्जिन २४ खाग्नय ३० श्च खकृता ४० आखंडला १४ मूर्च्छना २१ त्रिंश ३० द्विंश २० रदाः ३२ खराम ३० नख २० धृत्ये १८ काश्विनौ २१ विंशतिः २० । शक्रे १४ द्रौ १४ दश १० वासवा १४ रसशराः ५६ सिद्धा २४ नखा २० शा १० दिशो १० धृत्य १८ ष्टी १६ जिन २४ खाग्नयो ३० श्वित इमाभ्योऽग्रेऽब्धिनाड्यो विषम् ॥ २२ ॥
ये अश्विनी से गिनी संख्याएँ हैं। अश्विनी 50, भरणी 24, कृत्तिका 30, रोहिणी 40। मृगशिरा 14, आर्द्रा 21, पुनर्वसु 30, पुष्य 20। आश्लेषा 32, मघा 30, पूर्वा फाल्गुनी 20, उत्तरा फाल्गुनी 18। हस्त 21, चित्रा 20, स्वाति 14, विशाखा 14। अनुराधा 10, ज्येष्ठा 14, मूल 56, पूर्वाषाढ़ा 24। उत्तराषाढ़ा 20, श्रवण 10, धनिष्ठा 10, शतभिषा 18। पूर्वा भाद्रपद 16, उत्तरा भाद्रपद 24, रेवती 30। इन घटिका (24 मिनट की इकाई) के बाद की अगली 4 घटिका ज़हर हैं।
सरल अर्थ: हर नक्षत्र का एक छोटा ज़हर का समय है, जो उसकी तय गिनती के बाद शुरू होता है।
नक्षत्रस्य गतैष्ययोगगुणितः स्वस्वध्रुवः षष्टि ६० हृत् स्पष्टः स्यादत ऊर्ध्वमब्धिघटिकाः स्पष्टाः स्युरेवं कृताः । चंद्रः सौम्यभगोऽथ वा शुभसुहृद्दृष्टोऽथ वा स्वांशगः कोणास्ताभ्रसुखेषु वा विषभयं हंतीह सांगेऽगपः ॥ २३ ॥
ज़हर के समय को नक्षत्र की लंबाई के हिसाब से ठीक करें। अच्छी जगह बैठा चंद्रमा या लग्न का स्वामी इसे हटा देता है।
लग्ने चंद्रखला रिपौ शशिसितौ सर्वे द्युने खे बुधोऽब्जोंऽत्येऽगुः सुखगोऽष्टमाः कुजशुभाः शुक्रस्तृतीयः शुचे । लाभे सर्वखगाः शुभा अखिलगास्त्र्यष्टारिगाः स्युः खलाश्चंद्रत्र्यंबुधने श्रियेंऽशभदृकेट् स्यान्मृत्यवेऽष्टारिगः ॥ २४ ॥
विवाह लग्न में दुख, धन या मृत्यु देने वाले कहे गए ग्रह स्थान।
कन्यातौक्षिकशत्रुगेहगभृगुः षष्ठोऽपि नो भंगकृद्भौमो मृत्युगतोपि शत्रुशशिनोर्गेहस्थितो वार्कगः । शुक्लेंऽत्यारिविधुः सुवर्गदृगितः स्वोजोयुजीज्ये तनौ शुक्रे वा शुभदोऽथ कंटकनिजांशेज्येक्षितः सग्रहः ॥ २५ ॥
शुक्र, मंगल और चंद्रमा बुरे भावों में हों तब भी कुछ छूटें हैं, जिनमें विवाह का समय नहीं बिगड़ता।