हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 7 · दशाएँ निकालना
अथ मासप्रवेशे राश्यादिलग्नं २।१५।१७अत्रापिपूर्ववन्मिथुनलग्ने षडंशमिता बुधहद्दा षडंशमिता शुक्रहद्दा च गता वर्तमानहद्देश्वरो गुरुः पञ्चांशावधिर्वर्तते तस्य भुक्तं ३।१७ भोग्यञ्च १।४३मासे हद्दलवाद्दिनान्युक्तत्वाद्वर्त्तमानहद्दांशा एव हद्दास्वामिदशादिनानि तत्र भोग्यदिनानि१।४३ मिता दशा आदौ गुरोस्ततः पुस्तकलिखितक्रमेणान्येषां दशादिनानि मं७ श६ बु६ शु६ अंते भुक्तदिवसमिता ३।१७ गुरोरेवदशा एवं सर्वत्र॥
फिर मास प्रवेश पर लग्न (उदय राशि) राशि आदि में 2;15;17 है। यहाँ भी पहले की तरह, मिथुन लग्न में, बुध के हद्द (राशि में ग्रह का अपना छोटा भाग) के छह अंश बीत चुके हैं। शुक्र के भी छह अंश बीत चुके हैं। चालू हद्द का स्वामी गुरु है, जो पाँच अंश का है। उसका बीता भाग 3;17 है और आने वाला भाग 1;43। मास में हद्द के अंश दिन कहे गए हैं। इसलिए चालू हद्द के अंश ही हद्द के स्वामियों की अवधि के दिन हैं। वहाँ गुरु की अवधि पहले आती है, आने वाले 1;43 दिन। फिर दूसरों की अवधि के दिन आते हैं, ग्रंथ के क्रम में। मंगल 7, शनि 6, बुध 6, शुक्र 6। अंत में गुरु की अवधि फिर, बीते दिनों के बराबर, 3;17। हर जगह यही है।
सरल अर्थ: हद्द का उदाहरण, मास: गुरु 1;43, मंगल 7, शनि 6, बुध 6, शुक्र 6, फिर गुरु 3;17। कुल 30 दिन।
अथ दिनप्रवेशे लग्नराश्यादि १।१२।१७ अत्र वृषलग्ने अष्टांशमिता शुक्रहद्दा गता॥वर्तमानषडंशमिता बुधहद्दाभुक्तं ४।१७भोग्यं च १।४३ बुधवर्षदशाहे ७२ गुणितं त्रिंशद्भक्तं जातं बुधदशाभुक्तं घटिकात्मकं ८।३४ भोग्यञ्च ३।२६ यद्वांशादिभुक्तं भोग्यञ्च द्विगुणं घटिकादिदशाभुक्तं भोग्यञ्च भवति॥अत्र भोग्यघटिकात्मिका आदौ वर्तमानहद्देश्वरस्य बुधस्य दशा ३।२६ ततः पुस्तकलिखितक्रमेणान्येषां हद्देश्वराणां हद्दांशाद्द्विगुणा दशाघटिकाः स्युः॥गुरोः १६ शनेः १० भौमस्य ६ शुक्रस्य १६ प्रांते भुक्तं घटिकादिका८।३४बुधस्य दशा॥एवं सर्वत्र॥
हद्द का उदाहरण, दिन: बुध 3;26, गुरु 16, शनि 10, मंगल 6, शुक्र 16, फिर बुध 8;34। कुल 60 घटी।
दशानयनाधिकाराध्यायः
अथैषां सौराणां दशादिवसानां सौरसावनीकरणार्थं सुगमोपायस्तत्रैव॥
सौर से सौर-नागरिक दिन: 137वें भाग का दुगुना जोड़ें, और पलों में 31वाँ भाग।