हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 7 · दशाएँ निकालना
दशानयनाधिकाराध्यायः
अत्र मध्ये यदि राशिसमाप्तिस्तदा पुनः राशिप्रारंभहद्दास्वामिनो दशाहाः स्युः ॥ यथान्तभौमदशायां सिंहलग्नसमाप्तौराशिप्रारंभहद्दास्वामिनो गुरोर्दशापुनर्जीवेति॥
यहाँ राशि वर्ष के भीतर ही खत्म हो सकती है। तब राशि के आरंभ के हद्द (राशि में ग्रह का अपना छोटा भाग) के स्वामी के दिन फिर आते हैं। उदाहरण के लिए, मंगल की अवधि के अंत पर सिंह लग्न (उदय राशि) खत्म हो जाता है। तब राशि के पहले हद्द के स्वामी गुरु की अवधि फिर आती है।
सरल अर्थ: हद्द अवधियाँ: राशि वर्ष के भीतर खत्म हो जाए, तो गिनती राशि के पहले हद्द-स्वामी से फिर शुरू होती है।
अथ मासप्रवेशे राश्यादिलग्नं २।१५।१७अत्रापिपूर्ववन्मिथुनलग्ने षडंशमिता बुधहद्दा षडंशमिता शुक्रहद्दा च गता वर्तमानहद्देश्वरो गुरुः पञ्चांशावधिर्वर्तते तस्य भुक्तं ३।१७ भोग्यञ्च १।४३मासे हद्दलवाद्दिनान्युक्तत्वाद्वर्त्तमानहद्दांशा एव हद्दास्वामिदशादिनानि तत्र भोग्यदिनानि१।४३ मिता दशा आदौ गुरोस्ततः पुस्तकलिखितक्रमेणान्येषां दशादिनानि मं७ श६ बु६ शु६ अंते भुक्तदिवसमिता ३।१७ गुरोरेवदशा एवं सर्वत्र॥
हद्द का उदाहरण, मास: गुरु 1;43, मंगल 7, शनि 6, बुध 6, शुक्र 6, फिर गुरु 3;17। कुल 30 दिन।
अथ दिनप्रवेशे लग्नराश्यादि १।१२।१७ अत्र वृषलग्ने अष्टांशमिता शुक्रहद्दा गता॥वर्तमानषडंशमिता बुधहद्दाभुक्तं ४।१७भोग्यं च १।४३ बुधवर्षदशाहे ७२ गुणितं त्रिंशद्भक्तं जातं बुधदशाभुक्तं घटिकात्मकं ८।३४ भोग्यञ्च ३।२६ यद्वांशादिभुक्तं भोग्यञ्च द्विगुणं घटिकादिदशाभुक्तं भोग्यञ्च भवति॥अत्र भोग्यघटिकात्मिका आदौ वर्तमानहद्देश्वरस्य बुधस्य दशा ३।२६ ततः पुस्तकलिखितक्रमेणान्येषां हद्देश्वराणां हद्दांशाद्द्विगुणा दशाघटिकाः स्युः॥गुरोः १६ शनेः १० भौमस्य ६ शुक्रस्य १६ प्रांते भुक्तं घटिकादिका८।३४बुधस्य दशा॥एवं सर्वत्र॥
हद्द का उदाहरण, दिन: बुध 3;26, गुरु 16, शनि 10, मंगल 6, शुक्र 16, फिर बुध 8;34। कुल 60 घटी।