हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 5 · वर्षेश और मुंथा
वर्षेशादिविचाराध्यायः
मणित्थोपि ॥रविभृगुशनिशुक्रज्येन्दुसौम्यावनेयाः ॥ शनिकुजगुरुचंद्राः स्वामिनोह्नि त्रिराशौ ॥गुरुशशिबुधभौमादित्यदैत्येज्यसौराः सितशनिकुजदेवेज्येंदवो रात्रिलग्ने इति ॥
दिन में, त्रिराशि (चार राशियों के समूह) के स्वामी सूर्य, शुक्र, शनि और शुक्र हैं। फिर गुरु, चंद्रमा, बुध और मंगल। फिर शनि, मंगल, गुरु और चंद्रमा। रात के लग्न (उदय राशि) के लिए वे गुरु, चंद्रमा, बुध और मंगल हैं। फिर सूर्य, शुक्र, शनि और शुक्र। फिर शनि, मंगल, गुरु और चंद्रमा।
सरल अर्थ: राशि-राशि के समूह स्वामी। दिन में: सूर्य, शुक्र, शनि, शुक्र; गुरु, चंद्रमा, बुध, मंगल; शनि, मंगल, गुरु, चंद्रमा। रात में: गुरु, चंद्रमा, बुध, मंगल; सूर्य, शुक्र, शनि, शुक्र; शनि, मंगल, गुरु, चंद्रमा।
समरसिंहेन एते त्रैराशिकेश्वरा यवनमतेनोक्ताः ॥ स्वमतेनान्ये प्रोक्ताः तद्यथा ॥
समरसिंह का अपना मत। मेष से कर्क, दिन में सूर्य, शुक्र, शनि, शुक्र। रात में गुरु, चंद्रमा, बुध, मंगल। शनि, मंगल, गुरु, चंद्रमा हर समय।
दिवसे दिनपसदृशौरात्रौ रात्रिपसदृशौ च ॥
उस समय के स्वामी और उसके साथी स्वामी में जो अधिक बलवान है, वही समूह का स्वामी है।
ताजिकमुक्तावल्यामपि ॥
ताजिकमुक्तावली। दिन के स्वामी सूर्य, शुक्र, शनि, शुक्र। साथी स्वामी शनि, गुरु, मंगल, चंद्रमा। रात के स्वामी गुरु, चंद्रमा, बुध, मंगल। हर समूह बारह…