हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 2 · दृष्टि, बल और फल
दृष्टिसाङ्गबलेष्टकष्टाद्यानयनाधिकारः
एतन्नरमणीयं ॥ यतोतिप्राचीनाचार्येणमणित्थेन ॥ भौमः सितोज्ञ इत्यादिश्लोकदशकेन द्वादशवर्गीचक्रमभिहितम् ॥ अतएवसंज्ञातंत्रेश्रीमन्नीलकंठदैवज्ञैर्द्वादशवर्गीचक्रमुक्तमिति ॥ इतिद्वादशवर्गीचक्रम् ॥
यह अच्छा नहीं लगता। क्योंकि बहुत पुराने आचार्य मानित्थ ने 'भौम, सित, ज्ञ' से शुरू होने वाले दस श्लोकों में द्वादशवर्गी (बारह भागों वाला विभाजन) चक्र बताया। इसी कारण ज्योतिषी पूज्य नीलकंठ ने भी संज्ञातंत्र में बारह वर्ग का चक्र कहा है। यहाँ बारह वर्ग का चक्र समाप्त होता है।
सरल अर्थ: यह मत ठीक नहीं: मानित्थ ने दस श्लोकों में बारह वर्ग की कुंडली दी, और नीलकंठ भी देते हैं।
अथ ग्रहाणां वर्षबलं तत्र चत्वारि हर्षदानि स्थानान्युक्तानि तेजःसिंहेन ॥
वर्ष बल: पहले आनंद के स्थान सूर्य से शुरू करके ग्रहों के लिए ये हैं। नौवाँ, तीसरा, छठा, पहला, ग्यारहवाँ, पाँचवाँ और बारहवाँ। दूसरा अपना घर और उच्च है।
अथ दिने नृखगस्य तु योषितो भवति रात्रिषु हर्षपदं तथा ॥
तीसरा आनंद: पुरुष ग्रहों के लिए दिन, स्त्री ग्रहों के लिए रात। चौथा आनंद: स्त्री ग्रहों के लिए भाव 1, 2, 3, 7, 8, 9। पुरुष ग्रहों के लिए 4, 5, 6…
अत्र समरसिंहेन द्वितीयकं निजगृहं सर्वेषां हर्षपदं भवतीत्यनेन श्लोकार्द्धेन स्वगृहमेव हर्षस्थानमुक्तं न तु स्वोच्चमिति ज्ञेयम् ॥
समरसिंह केवल अपने घर को दूसरा आनंद-स्थान बताते हैं, उच्च को नहीं।