हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 2 · दृष्टि, बल और फल
दृष्टिसाङ्गबलेष्टकष्टाद्यानयनाधिकारः
अत्र विंशोपका उक्ताः पद्धतिभूषणे ॥हर्षान्विता हर्षपदे पंचविंशोपका मताः ॥हर्षस्थानचतुष्कस्थः खेटः स्यात्पूर्णहर्षित इति ॥
यहाँ विश्वोपक (बीसवाँ भाग) पद्धतिभूषण में बताए गए हैं। 'हर्ष (ग्रह के आनंद का स्थान) में आनंद से मिले ग्रह पाँच विश्वोपक वाले माने गए हैं। चारों हर्ष स्थानों में खड़ा ग्रह पूरा आनंदित है।'
सरल अर्थ: पद्धतिभूषण: हर आनंद-स्थान में पाँच विश्वोपक, इसलिए चारों में खड़ा ग्रह पूरा प्रसन्न है।
अथ समरसिंहटीकायां तुकज्योतिर्विद्भिरैकैकहर्षस्थाने रूपमितं बलमुक्तम् ॥ तत्रापि नवमादिस्थानेषु लग्नात्रित्रिभेषु च पूर्वोक्तयुक्त्या ग्रहाणां भावफलमेव बलम्। स्वगृहोच्चबलं तु
तुक की टिप्पणी: हर आनंद-स्थान के लिए एक इकाई। पहले और चौथे आनंद-स्थान में भाव का फल ही बल है। अपना घर और उच्च आगे आते हैं।
राश्यंते परमोच्चं तु प्रोचुर्ग्रहविदो जनाः ॥
जीर्ण ताजिक: सबसे ऊँचा उच्च और अपना घर राशि के अंत पर पूरा फल देते हैं।
इतिजीर्णताजिकवचनात् ॥ स्वगृहस्वोच्चस्थग्रहस्यांशादिकं द्विगुणं स्वगृहस्वोच्चं बलं भवति ॥ दिनरात्रिबलं तु पूर्वोक्तं ग्रहदिनबलमेव पुनर्ग्रहाणां विशेषबले प्रथमहर्षबलं दिनरात्रिबलं च योजितमेवातो हर्षस्थानद्वयबलं विशेषबलेषु योज्यमिति तत्वम् सर्वेषां बलानामैक्यं स्फुटबलं भवति ॥ स्फुटबलेनैव वर्षेशफलं दशाफलादिकं च ज्ञेयमिति विमलम् ॥
अपना घर और उच्च दुगुने गिने जाते हैं। सब बल जोड़कर सच्चा बल मिलता है। उसे वर्षेश और दशा के फलों के लिए लीजिए।