हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 2 · दृष्टि, बल और फल
दृष्टिसाङ्गबलेष्टकष्टाद्यानयनाधिकारः
द्वादशवर्गीचक्रे विंशोपकानयनमुक्तं योगसुधानिधौ ॥शतं कलाः १०० स्वे भवनादिके च मैत्रे तदर्द्धञ्च ५० रिपौ तदर्द्धं २५ ॥तदैक्यमभ्राङ्ग ६०हृदर्कवर्ग्यां विंशोपका वीर्य्ययुतौ भवन्तीति ॥
द्वादशवर्गी (बारह भागों वाला विभाजन) चक्र में विश्वोपक (बीसवाँ भाग) निकालने की विधि योगसुधानिधि में बताई गई है। अपने घर और बाकी में, 100 कला। मित्र के में, उसका आधा, 50। शत्रु के में, उसका आधा, 25। उन्हें जोड़िए। 60 से भाग दीजिए (अभ्र-अंग: ख 0 और अंग 6, 60 पढ़ा गया)। इससे बारह वर्गों में कुल बल के विश्वोपक मिलते हैं।
सरल अर्थ: बारह वर्गों के विश्वोपक: हर विभाग में अपने के 100, मित्र के 50, शत्रु के 25। सब जोड़कर 60 से भाग दीजिए।
अत्र केचन द्वादशवर्गीचक्रन्न कुर्वंति ॥ पठन्ति च ॥
कुछ लोग कहते हैं कि बारह वर्ग की कुंडली बनावटी है क्योंकि पुराने आचार्यों ने उसे नहीं दिया।
एतन्नरमणीयं ॥ यतोतिप्राचीनाचार्येणमणित्थेन ॥ भौमः सितोज्ञ इत्यादिश्लोकदशकेन द्वादशवर्गीचक्रमभिहितम् ॥ अतएवसंज्ञातंत्रेश्रीमन्नीलकंठदैवज्ञैर्द्वादशवर्गीचक्रमुक्तमिति ॥ इतिद्वादशवर्गीचक्रम् ॥
यह मत ठीक नहीं: मानित्थ ने दस श्लोकों में बारह वर्ग की कुंडली दी, और नीलकंठ भी देते हैं।
अथ ग्रहाणां वर्षबलं तत्र चत्वारि हर्षदानि स्थानान्युक्तानि तेजःसिंहेन ॥
वर्ष बल: पहले आनंद के स्थान सूर्य से शुरू करके ग्रहों के लिए ये हैं। नौवाँ, तीसरा, छठा, पहला, ग्यारहवाँ, पाँचवाँ और बारहवाँ। दूसरा अपना घर और उच्च है।