हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 2 · दृष्टि, बल और फल
दृष्टिसाङ्गबलेष्टकष्टाद्यानयनाधिकारः
अत्रार्कात्सप्तमलग्नोदयः कालः सायंशब्दवाच्यस्तत्र चंद्रभौमौ पूर्ण ६० बलौ अत्रार्काच्छुक्रः सप्तमः कदापि नसंभवत्यतोत्र सप्तमशब्दः परमांतरवाची ज्ञेयः अतः सूर्यशुक्रयोः परमांतरांशैः पंचाशत्संख्यैर्बलं साध्यं
यहाँ जिस समय सूर्य से सातवाँ लग्न (उदय राशि) उदय होता है, उसे शाम कहते हैं। उसमें चंद्रमा और मंगल का बल पूरा, 60, होता है। शुक्र कभी सूर्य से सातवाँ नहीं हो सकता। इसलिए यहाँ 'सातवाँ' शब्द का अर्थ सबसे बड़ी दूरी जानना चाहिए। इसलिए शुक्र का बल सूर्य और शुक्र के बीच की सबसे बड़ी दूरी, पचास अंश, से निकाला जाता है।
सरल अर्थ: काल बल: जिस समय सूर्य से सातवीं राशि उदय हो, तब चंद्रमा और मंगल को 60 मिलता है। शुक्र सूर्य से अपनी सबसे बड़ी दूरी, 50 अंश, लेता है।
उक्तंच मुक्तावल्यां ॥
मुक्तावली का काल बल: सूर्य से सातवें में चंद्रमा और मंगल बलवान हैं। शुक्र 50 अंश के अंतर पर बलवान है।
सूर्यतुल्यत्वे सर्वेपि निर्बलाः ॥ अथबलानयनं ॥ सूर्यस्य चंद्रभौमयोश्चांतरं षडूनं स्थाप्यं तदंशास्त्रिभक्ता बलं भवेत् अत्रोपपत्तिरुच्चबलवत् सूर्यशुक्रयोश्चांतरं पंचाशदंशमध्ये स्थाप्यं तदनंतरमेव तदंशाः षड्गुणाः पंचभक्ताः शुक्रबलं स्यात् अत्रोपपत्तिः यदि पंचाशदंशैः षष्टिकला लभ्यंते तदेष्टेन किमित्युभयोर्दशभिरपवर्ते कृते गुणकषड्भाजकः पंचेत्युपपन्नं
काल बल: चंद्रमा और मंगल सूर्य से अंतर छह राशि से कम रखकर, 3 से भाग देकर लेते हैं। शुक्र 50 अंश के भीतर का अंतर लेता है, 6 से गुणा और 5 से भाग।
अथ जीवशन्योरर्द्धरात्रानंतरबलारंभस्तृतीयप्रहरान्ते बलम्पूर्णञ्चतुर्थप्रहरान्ते बलं शून्यं अथ सूर्याद्रात्रिमानमानीय यद्यर्द्धरात्रानंतरमिष्टकालस्तदा तस्मिन्नर्द्धरात्रः शोध्यः यदि तृतीयप्रहरोत्तरमिष्टकालस्स रात्रिमानमध्ये शोध्यश्शेषं षष्टिगुणम्प्रहरमानेन भक्तं लब्धङ्गुरुशनिबलम्
काल बल: गुरु और शनि आधी रात के बाद बढ़ते हैं और तीसरे प्रहर के अंत पर पूरे होते हैं। बल बचे हुए को 60 से गुणा करके एक प्रहर से भाग देने पर मिलता है।