हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 2 · दृष्टि, बल और फल
दृष्टिसाङ्गबलेष्टकष्टाद्यानयनाधिकारः
अथ स्त्रीग्रहाणाञ्चतुर्थादिषड्भावेषु बलवत्त्वोक्तेः पूर्वयुत्त्या चतुर्थादिषड्भावस्थानां स्त्रीग्रहाणाम्भावफलमेव तत्रत्यं बलम् एवम्पुरुषग्रहाणामपि दशमादिषड्भावेषु स्थितानां भावफलमेव बलमिति
अब स्त्री ग्रह चौथे से शुरू होने वाले छह भावों में बलवान कहे गए हैं। इसलिए पहले के तर्क से, वहाँ भाव का फल ही उन भावों में खड़े स्त्री ग्रहों का बल है। इसी तरह दसवें से शुरू होने वाले छह भावों में खड़े पुरुष ग्रहों को लीजिए। भाव का फल ही उनका बल है।
सरल अर्थ: स्थान का बल: चौथे से नौवें भाव तक स्त्री ग्रहों को पूरा भाव फल मिलता है। दसवें से तीसरे भाव तक पुरुष ग्रहों को पूरा भाव फल मिलता है।
अथ स्थिरराशिस्थग्रहबलं तत्र राश्यारंभे बलोपचयः पंचदशांशैः पूर्णबलं राश्यंते शून्यं बलमतो ग्रहस्य राशिपूर्वार्द्धे स्थितस्य भुक्तांशा राश्युत्तरार्द्धे स्थितस्य ग्रहस्य भोग्यांशाश्चतुर्गुणा बलं अत्रोपपत्तिः यदि पंचदशांशैः पूर्णं बलं ६० लभ्यते तदा स्थिरराशिस्थितभुक्तभोग्यैरंशैः किमत्रोभयोः पंचदशभिरपवर्ते कृते त्र्यंशाश्चतुर्गुणाः कार्या इत्युपपन्नम् एवं विषमसमराशिगानां पुंस्त्रीग्रहाणां स्त्रीराशिसंस्थग्रहबलवद्बलं ज्ञेयम् ॥ इतिस्थानबलं ॥
स्थिर राशि में स्थान का बल: पंद्रह अंश पर पूरा 60। बीते अंश (पहला आधा) या बचे अंश (दूसरा आधा) लीजिए और 4 से गुणा कीजिए।
अथ दिग्बलमुक्तन्तत्रैव ॥
मुक्तावली का दिशा बल: सूर्य नौवें में, चंद्रमा तीसरे, मंगल छठे, बुध पहले, गुरु ग्यारहवें, शुक्र पाँचवें, शनि बारहवें में।
अत्र सूर्यादीनां नवमादिस्थाने पूर्वोक्तयुत्त्याभावफलतुल्यमेव बलं ज्ञेयं इदमेव प्रथमं हर्षबलं समरसिंहेनोक्तं । इतिदिग्बलम् ॥
दिशा बल: अपने स्थान में खड़े ग्रह का बल भाव के फल के बराबर है। यह समरसिंह का पहला आनंद-स्थान का बल है।