हायनरत्न · बलभद्र कृत
अथ लग्नसमे ग्रहे पूर्णम्बलन्द्वादशसन्धिविरामविकलातो लग्नभावप्रारम्भस्ततस्तद्विरामं यावत्फलोपचयः प्रथमभावविरामविकलातः प्रथमसन्धिविरामं यावद्भावफलोपचयः अन्तरस्थे ग्रहेनुपातः स चानुपातः पूर्वङ्ग्रहसन्ध्यन्तरं कार्यमित्यादिना भावफलानयनार्थं कृतमेव अतो लग्नस्थग्रहस्य भावफलमेवबलं केंद्रस्थग्रहस्य भावफलार्द्धमेव बलम्पणफरापोक्लिमस्थग्रहस्य भावफलचतुर्थांशो बलमिति
अब लग्न (उदय राशि) के उसी बिंदु पर खड़े ग्रह के लिए: बल पूरा है। बारहवीं संधि के अंतिम बिंदु की विकला (मिनट का साठवाँ भाग) से लग्न का भाव शुरू होता है। वहाँ से उसके अंतिम बिंदु तक फल बढ़ता है। पहले भाव के अंतिम बिंदु की विकला से पहली संधि के अंतिम बिंदु तक लीजिए। वहाँ भाव का फल बढ़ता है। बीच में खड़े ग्रह के लिए अनुपात है। वह अनुपात भाव का फल निकालने के लिए पहले ही बनाया जा चुका है। वह 'पहले ग्रह और संधि का अंतर बनाना चाहिए' से शुरू होने वाले शब्दों से बनाया गया। इसलिए लग्न में खड़े ग्रह के लिए भाव का फल ही बल है। केंद्र (पहला, चौथा, सातवाँ, दसवाँ भाव) में खड़े ग्रह के लिए भाव के फल का आधा बल है। पणफर (केंद्र के बाद वाला भाव) या आपोक्लिम (गिरता भाव) में खड़े ग्रह के लिए भाव के फल का चौथाई बल है।
सरल अर्थ: भाव के फल से स्थान का बल: लग्न के ग्रह को पूरा भाव फल, केंद्र के ग्रह को आधा। बाकी भावों के ग्रह को चौथाई।
अथ स्त्रीग्रहाणाञ्चतुर्थादिषड्भावेषु बलवत्त्वोक्तेः पूर्वयुत्त्या चतुर्थादिषड्भावस्थानां स्त्रीग्रहाणाम्भावफलमेव तत्रत्यं बलम् एवम्पुरुषग्रहाणामपि दशमादिषड्भावेषु स्थितानां भावफलमेव बलमिति
स्थान का बल: चौथे से नौवें भाव तक स्त्री ग्रहों को पूरा भाव फल मिलता है। दसवें से तीसरे भाव तक पुरुष ग्रहों को पूरा भाव फल मिलता है।
अथ स्थिरराशिस्थग्रहबलं तत्र राश्यारंभे बलोपचयः पंचदशांशैः पूर्णबलं राश्यंते शून्यं बलमतो ग्रहस्य राशिपूर्वार्द्धे स्थितस्य भुक्तांशा राश्युत्तरार्द्धे स्थितस्य ग्रहस्य भोग्यांशाश्चतुर्गुणा बलं अत्रोपपत्तिः यदि पंचदशांशैः पूर्णं बलं ६० लभ्यते तदा स्थिरराशिस्थितभुक्तभोग्यैरंशैः किमत्रोभयोः पंचदशभिरपवर्ते कृते त्र्यंशाश्चतुर्गुणाः कार्या इत्युपपन्नम् एवं विषमसमराशिगानां पुंस्त्रीग्रहाणां स्त्रीराशिसंस्थग्रहबलवद्बलं ज्ञेयम् ॥ इतिस्थानबलं ॥
स्थिर राशि में स्थान का बल: पंद्रह अंश पर पूरा । बीते अंश (पहला आधा) या बचे अंश (दूसरा आधा) लीजिए और से गुणा कीजिए।
अध्याय 2 · दृष्टि, बल और फल
दृष्टिसाङ्गबलेष्टकष्टाद्यानयनाधिकारः