हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 1 · ग्रह, राशि और वर्ष प्रवेश
ग्रहराशिस्वरूपवर्षप्रवेशाद्यानयनाधिकारः
वणिग्गुरुः कविर्वैश्यो वृषलः सूर्यनंदनः ॥सैंहिकेयो निषादश्च सर्वकार्येषु संमतः ॥
गुरु सौदागर है। शुक्र वैश्य (व्यापारी वर्ग) है। शनि वृषल (श्रमिक वर्ग) है। राहु निषाद (वनवासी) है। यह सब बातों में माना गया है।
सरल अर्थ: ग्रहों की भूमिकाएँ: गुरु सौदागर, शुक्र व्यापारी, शनि श्रमिक, राहु वनवासी।
युवा कुजशिशुस्सौम्यश्शशिशुक्रौ च मध्यमौ ॥
ग्रहों की आयु: मंगल जवान, बुध बालक, चंद्रमा और शुक्र अधेड़, सूर्य, शनि, गुरु और राहु बूढ़े।
जीवमंगलमार्तण्डानुशन्तिपुरुषान्बुधाः ॥
पुरुष और स्त्री ग्रह: गुरु, मंगल, सूर्य पुरुष हैं। चंद्रमा, बुध, शनि, राहु, शुक्र स्त्री हैं।
शुक्रे चंद्रे भवेद्रौप्यं बुधे स्वर्णमुदाहृतम् ॥
ग्रह और धातुएँ: शुक्र और चंद्रमा चाँदी, बुध सोना, गुरु रत्न जड़ा सोना। सूर्य मोती, मंगल रांगा, शनि लोहा, राहु हड्डियाँ।