जातकालङ्कार · गणेश दैवज्ञ कृत
अध्याय 2
भावफलाध्यायः
विद्यास्थानाधिपोवाबुधगुरुसहितश्चेत्रिकेवर्तमानोविद्याहीनोनरःस्यादथनवमनिजक्षेत्रकेंद्रेषुतद्वान् ॥बालत्वंवृद्धतावायदिगगनसदांजन्मकालेतदास्यात्प्रज्ञामांद्यंनराणामथयदिविहगःस्वर्क्षगोदोषहृत्स्यात् ॥ ११ ॥
पाँचवें भाव का स्वामी, अकेला या बुध और गुरु के साथ, छठे, आठवें या बारहवें भाव में हो सकता है। तब जातक के पास विद्या की कमी रह सकती है। यदि वह नौवें भाव में, अपनी राशि में या केंद्र भाव में हो, तो उसके पास विद्या होती है। जन्म के समय ग्रह अपनी बाल अवस्था या वृद्ध अवस्था में हो सकते हैं। तब बुद्धि मंद हो सकती है। पर यदि ग्रह अपनी राशि में हो, तो वह इस दोष को दूर कर देता है।
सरल अर्थ: बुरे भाव में पाँचवें भाव का स्वामी कम विद्या का संकेत हो सकता है। अच्छे भाव में वह विद्या देता है।
वाक्स्थानेशोगुरुर्वाव्ययरिपुविलयस्थानगोवाग्विहीनश्चैवंपित्रादिकानांपतयइहयुतामूकतास्याच्चताभ्याम् ॥
पाँचवें भाव का स्वामी या गुरु बुरे भाव में हो तो वाणी को नुकसान हो सकता है। संतान वाले भावों के स्वामी बुरे भावों में हों तो हो सकता है संतान न हो।
किंचित्कालंविलंबःशुभखगसहितास्तेथकर्केसुतर्क्षेचंद्रेकन्याप्रजावान्प्रमिततनयवांश्चाथदेवेंद्रपूज्यात् ॥
अच्छे ग्रह कुछ देरी से संतान देते हैं। पाँचवें भाव में बुरा ग्रह हो तो संतान न होने का डर रहता है।
कुंभेचेत्पंचपुत्रास्तदनुचमकरेनंदनेप्यात्मजाःस्युस्तिस्रोभौमःसुतानांत्रितयमथसुतादायकोरौहिणेयः ॥
संतान की गिनती पाँचवें भाव के ग्रह और राशि पर टिकी है। कोई पाँच बेटे देते हैं, कोई बेटियाँ।