हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 8 · मास कुंडली और मासिक फल
मासप्रवेशादिविचाराध्यायः
तत्प्रत्यहङ्गत्यन्यत्वात्प्रतिमासं राशिः उदयान्यत्वाच्चलमतो मध्यमसावनेनाहर्गणः कृतः ॥ अपेक्षितस्तु स्फुटसावनेनातः स्फुटमध्यमाहर्गणयोरन्तरसाधनार्थमुदयान्तरसंस्कारः कृतः ॥
उसकी गति दिन-दिन अलग होती है, और हर मास की राशि का उदय अलग होता है, इसलिए वह बदलता है। इसीलिए दिन गण मध्यम सावन (सूर्योदय से सूर्योदय तक) दिन से बनाया गया। जो चाहिए वह सच्चे सावन दिन से है। ऐसे में सच्चे और मध्यम दिन गण का अंतर निकालने के लिए उदयांतर (उदय के समय का सुधार) का सुधार किया गया।
सरल अर्थ: दिन गण मध्यम दिन से बनता है। सच्चे दिन से अंतर ठीक करने के लिए उदय के समय का सुधार किया जाता है।
अथ स्फुटसावनाहर्गणजो ग्रहो दशशिरःपुरिमध्यमभास्करे क्षितिजसन्निधिगे सति मध्यम इतिसिद्धान्तोक्तलंकायाम्मध्यमार्कोदयकालिको जातः ॥ अपेक्षितस्तु स्फुटार्कोदयकाले अतो भुजांतरसंस्कारेण स्फुटार्कोदयकालिको जातः ॥ पुनर्याम्योत्तरान्तरेण चरान्तरसंस्कारसंज्ञेन स्वपुराक्षांशसममध्यरेखानगरोदयकालिकोजातः॥ पुनः पूर्वापरांतरेण दशांतरसंस्काराख्येन स्वपुरे स्पष्टार्कोदयकालिको भवतीति तत्त्वम् ॥
तीन सुधार क्यों: वे ग्रह को लंका में मध्यम सूर्य के उदय से लाते हैं। वे उसे अपने नगर में सच्चे सूर्य के उदय तक लाते हैं।
अत्रोदाहरणम् ॥ तत्र श्रीमद्विक्रमादित्यराज्याद्गताब्देषु १६७३ तथा श्रीशालिवाहनराज्याद्गतवर्षेषु १५३८ श्रावणकृष्णपक्षतृतीयायां शनिवासरे ११। १० धनिष्ठायां ४५। ३३ श्रीतियोगे ३३। ४४ सूर्योदयाद्गतघटीपलेषु ३४ । ३२ धनुर्लग्नोदये श्रीमत्सकलभूमिपतिसेवितचरणारविंदानां सकलभूमण्डलाखंडलानां धर्ममार्गप्रवर्तकधुरीणानां श्रीसाहसूजामहाप्रभूणां जनिरभूदजमेरौ ॥
उदाहरण: शाह शुजा का जन्म अजमेर में, शक वर्ष 1538 में, शनिवार को, धनु लग्न उदय के साथ।
तत्र पलप्रभा ५। ५० देशांतरं १० प्रत्यक्चरखण्डानि ५८ । ४७। १९ शाको नवाश्वितिथ्यून इति प्रोक्तविधिना मेषसङ्क्रान्तितिथिः २० वैशाखकृष्णपञ्चमी जाता ॥
उदाहरण: स्थान के अंक, और मेष संक्रांति का दिन, जो वैशाख की कृष्ण पंचमी आया।