हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 8 · मास कुंडली और मासिक फल
मासप्रवेशादिविचाराध्यायः
अथार्के ऐक्यदेशान्तरसंख्याकारणमुच्यते ॥ तत्र स्फुटसावनस्य चलत्वादहर्गणो मध्यमसावनेनानीतः ॥ तत्र रविमध्यमगते तुल्यादिभिस्सहिता नाक्षत्राः षष्टिघटिका मध्यमार्कसावनम् ॥ इदम्मध्यमगतेस्सर्वदा तुल्यत्वात्स्थिरम् ॥
अब सूर्य में त्रैक्य (तीन सुधारों का जोड़) और देशांतर (पूर्व या पश्चिम की दूरी का सुधार) के अंकों का कारण बताया जाता है। सच्चा सावन (सूर्योदय से सूर्योदय तक) दिन बदलता रहता है, इसलिए दिन गण मध्यम सावन दिन से लाया गया। साठ तारा-दिन की घटी (24 मिनट की इकाई) लें। उनमें मध्यम सूर्य की गति के बराबर श्वास आदि जोड़ें। वे मध्यम सूर्य का सावन दिन बनाते हैं। मध्यम गति सदा बराबर होती है, इसलिए यह स्थिर रहता है।
सरल अर्थ: सुधार क्यों किए जाते हैं: सच्चा दिन बदलता है, इसलिए दिन गण मध्यम दिन से लिया जाता है। मध्यम दिन तारा-दिन और सूर्य की मध्यम गति है, इसलिए वह स्थिर रहता है।
स्फुटसावनन्त्वेकस्मिन्दिने नक्षत्रं रविश्च समकालमुदितः ॥ पुनस्तस्मात्कालान्नाक्षत्रघटीनां षष्ट्या नक्षत्रमुदितम् ॥ रविशुक्रांतिवृत्ते स्फुटगत्या पूर्ववतोगतः ॥ अतः स्वोदयभुक्तिघातरवाश्राष्टभूलब्धसमासुभिरनंतरमुदितः ॥ एभिरशुभिस्सहिता नक्षत्रघटिका षष्टिः ६० रवेस्स्फुटसावनम्भवति ॥
सच्चा दिन तारा-दिन से थोड़ा ज़्यादा होता है, क्योंकि सूर्य अपनी चाल से आगे बढ़ता है। इसलिए वह साल भर बदलता रहता है।
तत्प्रत्यहङ्गत्यन्यत्वात्प्रतिमासं राशिः उदयान्यत्वाच्चलमतो मध्यमसावनेनाहर्गणः कृतः ॥ अपेक्षितस्तु स्फुटसावनेनातः स्फुटमध्यमाहर्गणयोरन्तरसाधनार्थमुदयान्तरसंस्कारः कृतः ॥
दिन गण मध्यम दिन से बनता है। सच्चे दिन से अंतर ठीक करने के लिए उदय के समय का सुधार किया जाता है।
अथ स्फुटसावनाहर्गणजो ग्रहो दशशिरःपुरिमध्यमभास्करे क्षितिजसन्निधिगे सति मध्यम इतिसिद्धान्तोक्तलंकायाम्मध्यमार्कोदयकालिको जातः ॥ अपेक्षितस्तु स्फुटार्कोदयकाले अतो भुजांतरसंस्कारेण स्फुटार्कोदयकालिको जातः ॥ पुनर्याम्योत्तरान्तरेण चरान्तरसंस्कारसंज्ञेन स्वपुराक्षांशसममध्यरेखानगरोदयकालिकोजातः॥ पुनः पूर्वापरांतरेण दशांतरसंस्काराख्येन स्वपुरे स्पष्टार्कोदयकालिको भवतीति तत्त्वम् ॥
तीन सुधार क्यों: वे ग्रह को लंका में मध्यम सूर्य के उदय से लाते हैं। वे उसे अपने नगर में सच्चे सूर्य के उदय तक लाते हैं।