हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 8 · मास कुंडली और मासिक फल
मासप्रवेशादिविचाराध्यायः
स्फुटसावनन्त्वेकस्मिन्दिने नक्षत्रं रविश्च समकालमुदितः ॥ पुनस्तस्मात्कालान्नाक्षत्रघटीनां षष्ट्या नक्षत्रमुदितम् ॥ रविशुक्रांतिवृत्ते स्फुटगत्या पूर्ववतोगतः ॥ अतः स्वोदयभुक्तिघातरवाश्राष्टभूलब्धसमासुभिरनंतरमुदितः ॥ एभिरशुभिस्सहिता नक्षत्रघटिका षष्टिः ६० रवेस्स्फुटसावनम्भवति ॥
लेकिन सच्चा सावन (सूर्योदय से सूर्योदय तक) दिन यह है। एक दिन में एक तारा और सूर्य एक ही समय उदय होते हैं। उस समय से साठ तारा-दिन की घटी (24 मिनट की इकाई) के बाद तारा फिर उदय होता है। अपनी सच्ची गति से सूर्य क्रांतिवृत्त पर पहले की तरह आगे बढ़ चुका होता है। इसलिए सूर्य उसके कुछ श्वास बाद उदय होता है। ये उसके अपने उदय और उसकी गति के गुणनफल से मिलते हैं। उसे रवश्रष्टभू से भाग दिया जाता है। इन अशु श्वासों के साथ जुड़कर साठ तारा-घटी सूर्य का सच्चा सावन दिन बनाती हैं। (हमारा पाठ यहाँ स्पष्ट नहीं है: संख्या-शब्द रवश्रष्टभू का अर्थ नहीं खुलता।)
सरल अर्थ: सच्चा दिन तारा-दिन से थोड़ा ज़्यादा होता है, क्योंकि सूर्य अपनी चाल से आगे बढ़ता है। इसलिए वह साल भर बदलता रहता है।
तत्प्रत्यहङ्गत्यन्यत्वात्प्रतिमासं राशिः उदयान्यत्वाच्चलमतो मध्यमसावनेनाहर्गणः कृतः ॥ अपेक्षितस्तु स्फुटसावनेनातः स्फुटमध्यमाहर्गणयोरन्तरसाधनार्थमुदयान्तरसंस्कारः कृतः ॥
दिन गण मध्यम दिन से बनता है। सच्चे दिन से अंतर ठीक करने के लिए उदय के समय का सुधार किया जाता है।
अथ स्फुटसावनाहर्गणजो ग्रहो दशशिरःपुरिमध्यमभास्करे क्षितिजसन्निधिगे सति मध्यम इतिसिद्धान्तोक्तलंकायाम्मध्यमार्कोदयकालिको जातः ॥ अपेक्षितस्तु स्फुटार्कोदयकाले अतो भुजांतरसंस्कारेण स्फुटार्कोदयकालिको जातः ॥ पुनर्याम्योत्तरान्तरेण चरान्तरसंस्कारसंज्ञेन स्वपुराक्षांशसममध्यरेखानगरोदयकालिकोजातः॥ पुनः पूर्वापरांतरेण दशांतरसंस्काराख्येन स्वपुरे स्पष्टार्कोदयकालिको भवतीति तत्त्वम् ॥
तीन सुधार क्यों: वे ग्रह को लंका में मध्यम सूर्य के उदय से लाते हैं। वे उसे अपने नगर में सच्चे सूर्य के उदय तक लाते हैं।
अत्रोदाहरणम् ॥ तत्र श्रीमद्विक्रमादित्यराज्याद्गताब्देषु १६७३ तथा श्रीशालिवाहनराज्याद्गतवर्षेषु १५३८ श्रावणकृष्णपक्षतृतीयायां शनिवासरे ११। १० धनिष्ठायां ४५। ३३ श्रीतियोगे ३३। ४४ सूर्योदयाद्गतघटीपलेषु ३४ । ३२ धनुर्लग्नोदये श्रीमत्सकलभूमिपतिसेवितचरणारविंदानां सकलभूमण्डलाखंडलानां धर्ममार्गप्रवर्तकधुरीणानां श्रीसाहसूजामहाप्रभूणां जनिरभूदजमेरौ ॥
उदाहरण: शाह शुजा का जन्म अजमेर में, शक वर्ष 1538 में, शनिवार को, धनु लग्न उदय के साथ।