हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 8 · मास कुंडली और मासिक फल
मासप्रवेशादिविचाराध्यायः
खेटभावसहमाद्यनुक्तवच्चिंतनीयमनुवासरं बुधैः ॥त्वग्निकोडुवशतोत्र दक्षजारामसंमतदशाक्रमोथवेति ॥ २ ॥
समझदार लोग ग्रह, भाव, सहम (जीवन के एक विषय का खास बिंदु) और बाकी बातों पर हर दिन विचार करें। यह पहले बताए तरीके से करें। या फिर यहाँ दशाओं का क्रम अग्नि के तारे कृत्तिका से गिना जा सकता है। (हमारा पाठ यहाँ स्पष्ट नहीं है: 'दक्षजरम-सम्मत' शब्द, जो शायद बताते हैं कि यह क्रम किसका मत है, पढ़े नहीं जा सकते।)
सरल अर्थ: हर दिन ग्रह, भाव और सहम देखें। दशाओं को कृत्तिका तारे से भी गिना जा सकता है; पंक्ति का एक भाग पढ़ा नहीं जा सकता।
अथार्के ऐक्यदेशान्तरसंख्याकारणमुच्यते ॥ तत्र स्फुटसावनस्य चलत्वादहर्गणो मध्यमसावनेनानीतः ॥ तत्र रविमध्यमगते तुल्यादिभिस्सहिता नाक्षत्राः षष्टिघटिका मध्यमार्कसावनम् ॥ इदम्मध्यमगतेस्सर्वदा तुल्यत्वात्स्थिरम् ॥
सुधार क्यों किए जाते हैं: सच्चा दिन बदलता है, इसलिए दिन गण मध्यम दिन से लिया जाता है। मध्यम दिन तारा-दिन और सूर्य की मध्यम गति है, इसलिए वह स्थिर…
स्फुटसावनन्त्वेकस्मिन्दिने नक्षत्रं रविश्च समकालमुदितः ॥ पुनस्तस्मात्कालान्नाक्षत्रघटीनां षष्ट्या नक्षत्रमुदितम् ॥ रविशुक्रांतिवृत्ते स्फुटगत्या पूर्ववतोगतः ॥ अतः स्वोदयभुक्तिघातरवाश्राष्टभूलब्धसमासुभिरनंतरमुदितः ॥ एभिरशुभिस्सहिता नक्षत्रघटिका षष्टिः ६० रवेस्स्फुटसावनम्भवति ॥
सच्चा दिन तारा-दिन से थोड़ा ज़्यादा होता है, क्योंकि सूर्य अपनी चाल से आगे बढ़ता है। इसलिए वह साल भर बदलता रहता है।
तत्प्रत्यहङ्गत्यन्यत्वात्प्रतिमासं राशिः उदयान्यत्वाच्चलमतो मध्यमसावनेनाहर्गणः कृतः ॥ अपेक्षितस्तु स्फुटसावनेनातः स्फुटमध्यमाहर्गणयोरन्तरसाधनार्थमुदयान्तरसंस्कारः कृतः ॥
दिन गण मध्यम दिन से बनता है। सच्चे दिन से अंतर ठीक करने के लिए उदय के समय का सुधार किया जाता है।