हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 7 · दशाएँ निकालना
दशानयनाधिकाराध्यायः
अथ ग्रहाणान्तासीरदशा मुक्तावल्याम् ॥ये वर्षमासदिनलग्ननिरीक्षकाः स्युस्ते तत्र तन्मितदशापतयो न चान्ये ॥आद्या दशाधिकदशाश्च ततस्तदूनस्येतिक्रमेण विदुषः प्रवदंति वर्षे ॥
अब मुक्तावली में ग्रहों की तसिर दशा (लग्न पर ग्रहों की दृष्टि से दशा)। जो ग्रह वर्ष, मास या दिन के लग्न (उदय राशि) को देखते हैं, वे वहाँ की दशाओं के स्वामी हैं। उनकी दशाएँ उसी दृष्टि से नापी जाती हैं। कोई और ग्रह स्वामी नहीं होता। पहली अवधि उस ग्रह को मिलती है जिसकी दृष्टि अधिक बलवान है। फिर कम वाले आते हैं, क्रम से। विद्वान वर्ष के लिए ऐसा कहते हैं।
सरल अर्थ: तसिर अवधियाँ: सिर्फ़ लग्न को देखने वाले ग्रह को अवधि मिलती है। दृष्टि जितनी बलवान, अवधि उतनी पहले।
पृथक्पृथग्दृष्टिकलादिकेन वर्षादिसंख्याद्युमुखन्निहन्यात् ॥
तसिर अवधियों का हिसाब ऐसे करें। हर ग्रह की दृष्टि को वर्ष के दिनों से गुणा करें और दृष्टियों के जोड़ से भाग दें। इससे उसके दिन मिलते हैं।
अत्र लग्ननिरीक्षका ग्रहा हीनांशक्रमेण दशाप्रदास्स्युरिति ताजिकसारोक्तिर्न युक्तिसहा यतस्तासीरदशा दृष्टिमूलभूता दृष्टिरहितस्याल्पांशखेटस्य सबलस्यापि दशाभावात् ॥
तसिर अवधियाँ: वे लग्न पर दृष्टि से चलती हैं, कम अंश से नहीं। जिस ग्रह की दृष्टि नहीं, उसे अवधि नहीं मिलती।
उदाहरणम् ॥ वर्षलग्ननिरीक्षकाः सूर्येन्दुबुधगुरुशनयः संति तेषां दृष्टिः कलादिका सू५० चं४०बु३० शु२०श१० वर्षसंख्यासौरी ३६० स्वस्वदृष्ट्या गुणिता दृष्ट्यैक्येन भक्ताल्लब्धा दशाहाः सू१२० चं ९६ बुध७२ शु४८ श २४ अनेनैव क्रमेण सूर्यादीनां वर्षदशाः स्युः
तसिर अवधियाँ, वर्ष का उदाहरण: और की दृष्टियाँ हैं। वे दिन को और में बाँटती हैं।