हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 7 · दशाएँ निकालना
दशानयनाधिकाराध्यायः
यतरवत्तखुत्तवरखिन्धिकरोमकाद्याम्लेच्छास्तथा च कृतिनस्समरसिंहपूर्वाः ॥राशीनपास्य जगुरल्पलवाद्दशाद्यं तद्भादिगस्य खचरस्य बलाधिकत्वादिति ॥
यतार, वत्त, खुत्त, वराखिंधि, रोमक और अन्य विदेशी आचार्यों ने राशियाँ छोड़ दीं। समरसिंह के नेतृत्व वाले कुशल लोगों ने भी यही किया। उन्होंने सिखाया कि पहली अवधि सबसे कम अंशों से आती है। इसका कारण यह है कि अपनी राशि के आरंभ के पास वाला ग्रह अधिक बलवान होता है।
सरल अर्थ: सबसे कम अंश का क्रम: विदेशी आचार्यों और समरसिंह ने राशियाँ छोड़ीं। राशि के आरंभ के पास वाला ग्रह बलवान है, इसलिए वह पहले आता है।
अथ ग्रहाणान्तासीरदशा मुक्तावल्याम् ॥
तसिर अवधियाँ: सिर्फ़ लग्न को देखने वाले ग्रह को अवधि मिलती है। दृष्टि जितनी बलवान, अवधि उतनी पहले।
पृथक्पृथग्दृष्टिकलादिकेन वर्षादिसंख्याद्युमुखन्निहन्यात् ॥
तसिर अवधियों का हिसाब ऐसे करें। हर ग्रह की दृष्टि को वर्ष के दिनों से गुणा करें और दृष्टियों के जोड़ से भाग दें। इससे उसके दिन मिलते हैं।
अत्र लग्ननिरीक्षका ग्रहा हीनांशक्रमेण दशाप्रदास्स्युरिति ताजिकसारोक्तिर्न युक्तिसहा यतस्तासीरदशा दृष्टिमूलभूता दृष्टिरहितस्याल्पांशखेटस्य सबलस्यापि दशाभावात् ॥
तसिर अवधियाँ: वे लग्न पर दृष्टि से चलती हैं, कम अंश से नहीं। जिस ग्रह की दृष्टि नहीं, उसे अवधि नहीं मिलती।