हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 7 · दशाएँ निकालना
दशानयनाधिकाराध्यायः
उदाहरणम् ॥ तत्र हीनांशाद्या ग्रहाः अत्रैव चक्रन्यासः ॥ एषां भोग्यांशानांवैपरीत्यक्रमेण शोधने पात्यांशास्स्युः पात्यांशानां योगः २७ अनेन वर्षसंख्या सौरी ३६० भक्ता लब्धो दिनादिध्रुवकः १३।२० अनेन ग्रहाणां पात्यांशा गुणिता जाताः सौरदशादिवसाः ॥
एक उदाहरण। सबसे कम अंशों के क्रम में ग्रह यहाँ एक तालिका में रखे हैं। इन बचे हुए अंशों को उलटे क्रम में घटाएँ। ये पात्यांश (घटाने के बाद बचे अंश) हैं। उनका जोड़ 27 है। सौर वर्ष 360 को उससे भाग दें। ध्रुवांक (स्थिर गुणक) 13 दिन 20 घटी (24 मिनट की इकाई) है। ग्रहों के पात्यांशों को उससे गुणा करें। इनसे सौर दशा (ग्रह का समय) के दिन मिलते हैं।
सरल अर्थ: हल किया उदाहरण: बचे अंशों का जोड़ 27 है। 360 को 27 से भाग देने पर 13 दिन 20 घटी का गुणक मिलता है।
अयं दशाक्रमः समरसिंहेनाप्रचुरदवस्थोभिहितः ॥
समरसिंह का क्रम: उन्होंने इसे कैसे दिया, इस बारे में हमारा पाठ स्पष्ट नहीं है।
अत्र केचित्सर्वग्रहभुक्तांशकराशीनालोक्य यो भवेदल्प इत्येव समरसिंहवाक्ये राशिशब्दस्य संघवाचित्वे वक्तव्ये सर्वग्रहभुक्तांशसंघं स्ववलोक्य यो भवेदल्प इत्येवं समरसिंहो ब्रूयात्तत्रोत्क्रमतो राशिपदोपादानसामर्थ्याद्राश्यादिग्रहाणां सलग्नानां दशा प्रागुक्तविधिना विधेयेत्याहुः ॥
कुछ पाठक: समरसिंह ने 'ढेर' नहीं, राशि कहा। इसलिए वे दशाओं को राशियों और अंशों से भी गिनते हैं।
कथं मेषादिषु राशिषु प्रथमतोल्पराशिगो ग्रहो लेख्यः ततस्तदधिको ग्रहो लेख्यः एवमुत्तरत्राधिकराशिस्थाः सलग्नास्सर्वे ग्रहा लेख्यास्ततः पूर्वपूर्वग्रहो राश्यादिरग्रिमाग्रिमग्रहाच्छोध्यः एवमग्रेपि शोध्याः तेषां राश्यादियोगस्यांशान्विधाय तैर्वर्षमानं भाज्यं यल्लब्धं स दिनादिध्रुवकः स्यात्तेन सलग्नग्रहाणां कृतांशानामंशादिगुणनीयं यद्भवति सा दिनादिका दशा स्यात् ॥
राशियों और अंशों से दशाएँ: मेष से पूरी स्थिति के अनुसार सूची बनाएँ। हर एक को अगले में से घटाएँ और वही गुणक की विधि लें।