हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 7 · दशाएँ निकालना
दशानयनाधिकाराध्यायः
यल्लब्धन्तेन यस्य यस्य योयो राशिसंख्यांकोंशसंघसंख्याकोस्ति तत्तद्ग्रहांशस्वरूपाः प्रत्येकभुक्तांशा इदानीम्पात्यांशकवशेन स्थापितास्तान् गुणयेत् ॥ गुणने कृते सति तत्तत्प्रमाणात्ततद्ग्रहांशवशतो दशादिवसाद्याः स्युः ॥
जो आए उससे गुणा करें। हर ग्रह की 'राशि संख्या' उसके अंशों के ढेर की संख्या है। ये हर एक के बीते अंश हैं, उस ग्रह के अंशों के रूप में। अब वे पात्यांशों (घटाने के बाद बचे अंश) की तरह रखे गए हैं। उन्हें गुणा करें। गुणा करने पर हर ग्रह के अंश उसकी दशा (ग्रह का समय) के दिन आदि देते हैं।
सरल अर्थ: बचे हुए अंश: हर ग्रह की संख्या को परिणाम से गुणा करें तो उसकी दशा के दिन मिलते हैं।
उदाहरणम् ॥ तत्र हीनांशाद्या ग्रहाः अत्रैव चक्रन्यासः ॥ एषां भोग्यांशानांवैपरीत्यक्रमेण शोधने पात्यांशास्स्युः पात्यांशानां योगः २७ अनेन वर्षसंख्या सौरी ३६० भक्ता लब्धो दिनादिध्रुवकः १३।२० अनेन ग्रहाणां पात्यांशा गुणिता जाताः सौरदशादिवसाः ॥
हल किया उदाहरण: बचे अंशों का जोड़ 27 है। 360 को 27 से भाग देने पर 13 दिन 20 घटी का गुणक मिलता है।
अयं दशाक्रमः समरसिंहेनाप्रचुरदवस्थोभिहितः ॥
समरसिंह का क्रम: उन्होंने इसे कैसे दिया, इस बारे में हमारा पाठ स्पष्ट नहीं है।
अत्र केचित्सर्वग्रहभुक्तांशकराशीनालोक्य यो भवेदल्प इत्येव समरसिंहवाक्ये राशिशब्दस्य संघवाचित्वे वक्तव्ये सर्वग्रहभुक्तांशसंघं स्ववलोक्य यो भवेदल्प इत्येवं समरसिंहो ब्रूयात्तत्रोत्क्रमतो राशिपदोपादानसामर्थ्याद्राश्यादिग्रहाणां सलग्नानां दशा प्रागुक्तविधिना विधेयेत्याहुः ॥
कुछ पाठक: समरसिंह ने 'ढेर' नहीं, राशि कहा। इसलिए वे दशाओं को राशियों और अंशों से भी गिनते हैं।