हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 7 · दशाएँ निकालना
दशानयनाधिकाराध्यायः
व्याख्या॥सर्वग्रहाणां सलग्नानां भुक्तांशान् कर्मभूमौ संस्थाप्य अंशास्त्रिंशन्मध्ये शोधिताः संतो भोग्यांशास्स्युस्तेभ्यः पूर्वोक्तप्रकारेण यो जातांकस्तेन वर्षपरिमाणं भाज्यम् ॥
व्याख्या। सब ग्रहों और लग्न (उदय राशि) के बीते अंश गणना पटल पर रखें। उन्हें तीस अंश में से घटाएँ। ये बचे हुए अंश हैं। उनसे, पहले बताई विधि से, जातांक (निकली हुई संख्या) निकालें। वर्ष की लंबाई को उससे भाग दें।
सरल अर्थ: बचे हुए अंश: हर बीते अंश की संख्या को 30 में से घटाएँ। फिर पहले जैसी ही विधि लें।
अयमर्थः ॥ पूर्वं ग्रहभागा हीनांशक्रमेण स्थापिताः ॥ इदानीन्ते भागास्त्रिंशन्मध्ये शोधितास्संतो भोग्यभागा वैपरीत्येन हीनांशा जातास्ते पुनर्वैपरीत्यक्रमेण पात्यांशाः कर्तव्यास्तेषां योगेन वर्षम्भजेत् ॥
बचे हुए अंश: क्रम उलट जाता है। बचे अंश उलटे क्रम में बनाए जाते हैं और वर्ष को उनके जोड़ से भाग दिया जाता है।
यल्लब्धन्तेन यस्य यस्य योयो राशिसंख्यांकोंशसंघसंख्याकोस्ति तत्तद्ग्रहांशस्वरूपाः प्रत्येकभुक्तांशा इदानीम्पात्यांशकवशेन स्थापितास्तान् गुणयेत् ॥ गुणने कृते सति तत्तत्प्रमाणात्ततद्ग्रहांशवशतो दशादिवसाद्याः स्युः ॥
बचे हुए अंश: हर ग्रह की संख्या को परिणाम से गुणा करें तो उसकी दशा के दिन मिलते हैं।
उदाहरणम् ॥ तत्र हीनांशाद्या ग्रहाः अत्रैव चक्रन्यासः ॥ एषां भोग्यांशानांवैपरीत्यक्रमेण शोधने पात्यांशास्स्युः पात्यांशानां योगः २७ अनेन वर्षसंख्या सौरी ३६० भक्ता लब्धो दिनादिध्रुवकः १३।२० अनेन ग्रहाणां पात्यांशा गुणिता जाताः सौरदशादिवसाः ॥
हल किया उदाहरण: बचे अंशों का जोड़ 27 है। 360 को 27 से भाग देने पर 13 दिन 20 घटी का गुणक मिलता है।