हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 7 · दशाएँ निकालना
दशानयनाधिकाराध्यायः
अत्र केचित्सर्वग्रहभुक्तांशकराशीनालोक्य यो भवेदल्प इत्येव समरसिंहवाक्ये राशिशब्दस्य संघवाचित्वे वक्तव्ये सर्वग्रहभुक्तांशसंघं स्ववलोक्य यो भवेदल्प इत्येवं समरसिंहो ब्रूयात्तत्रोत्क्रमतो राशिपदोपादानसामर्थ्याद्राश्यादिग्रहाणां सलग्नानां दशा प्रागुक्तविधिना विधेयेत्याहुः ॥
यहाँ कुछ लोग यह कहते हैं। समरसिंह के शब्द ये हैं: 'सब ग्रहों के बीते अंशों की राशियाँ देखें; जो सबसे कम हो ...'। अगर यहाँ राशि का अर्थ 'ढेर' होता, तो वे 'ढेर' कहते। वे कहते: 'सब ग्रहों के बीते अंशों का ढेर देखें'। उन्होंने उसकी जगह राशि शब्द कहा। उस शब्द के बल से, वे कहते हैं, दशाएँ (ग्रह का समय) राशियों और अंशों से चलती हैं। यह ग्रहों और लग्न (उदय राशि) के लिए है, पहले बताई विधि से।
सरल अर्थ: कुछ पाठक: समरसिंह ने 'ढेर' नहीं, राशि कहा। इसलिए वे दशाओं को राशियों और अंशों से भी गिनते हैं।
कथं मेषादिषु राशिषु प्रथमतोल्पराशिगो ग्रहो लेख्यः ततस्तदधिको ग्रहो लेख्यः एवमुत्तरत्राधिकराशिस्थाः सलग्नास्सर्वे ग्रहा लेख्यास्ततः पूर्वपूर्वग्रहो राश्यादिरग्रिमाग्रिमग्रहाच्छोध्यः एवमग्रेपि शोध्याः तेषां राश्यादियोगस्यांशान्विधाय तैर्वर्षमानं भाज्यं यल्लब्धं स दिनादिध्रुवकः स्यात्तेन सलग्नग्रहाणां कृतांशानामंशादिगुणनीयं यद्भवति सा दिनादिका दशा स्यात् ॥
राशियों और अंशों से दशाएँ: मेष से पूरी स्थिति के अनुसार सूची बनाएँ। हर एक को अगले में से घटाएँ और वही गुणक की विधि लें।
उदाहरणम् ॥ पात्यराशिग्रहाणां योगो राश्यादिः १०।०।०।० अनेनांशीकृतेन ३००सौरवर्षमिति ३६० भक्तालब्धं दिनादि ध्रुवकः १।१२ अनेन शोधिता ग्रहा अंशीकृता गुणिता जाताः सर्वेषान्दशादिवसाः ॥ यादवेनतु राश्यादिग्रहाणान्दशाप्रकारान्तरेणोक्ता
हल किया उदाहरण: बचे अंशों का जोड़ 300 अंश है। 360 को 300 से भाग देने पर 1 दिन 12 घटी मिलते हैं।
लग्नादिरिःफान्तगतग्रहेषु योल्पो भपूर्वो हि खगस्स चादौ ॥
यादव का क्रम यह है। ग्रहों को लग्न से आगे की ओर सूची में रखें, इस हिसाब से कि वे उससे कितनी दूर हैं।