हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 7 · दशाएँ निकालना
दशानयनाधिकाराध्यायः
बलोदिता यस्य दशा ग्रहस्य याद्या दशास्याद्भवशाद्दिनाद्या॥चतुस्त्रिनक्षत्रपतेर्भजेतां स्वभप्रमित्येकक्रमस्य भुक्तिः ॥३॥
बलराम हर ग्रह को दिनों और भागों में दशा (ग्रह का समय) देते हैं। पहली दशा वर्ष प्रवेश के नक्षत्र (तारा) से आती है। हर स्वामी चार या तीन नक्षत्रों पर राज करता है। उसके दिनों को उसके अपने नक्षत्रों की संख्या से भाग दें। इससे बारी-बारी हर नक्षत्र का हिस्सा मिलता है।
सरल अर्थ: बलराम की दशाएँ: ग्रह के दिनों को उसके नक्षत्रों की संख्या से भाग दें। इससे हर नक्षत्र का हिस्सा मिलता है।
यावर्तमानास्य तु भस्य भुक्तिः सा तद्भभक्तैष्यघटी विनिघ्ना॥
बलराम की दशाएँ: चल रहे नक्षत्र का हिस्सा बाँटें, कितना बीता और कितना बाकी है उसके अनुसार।
युते विधेये गतगम्यभानां भुक्त्या दिनाद्ये गतगम्यके स्तः ॥
बलराम की दशाएँ: पहले स्वामी का बाकी भाग वर्ष शुरू करता है। बाकी स्वामी आते हैं। उसका बीता भाग वर्ष का अंत करता है।
उदाहरणम् ॥ वर्षप्रवेशे पुष्यनक्षत्रन्तेनादौ सूर्यदशा जाता दिनाद्या २०॥ अथेयं दशा चतुर्नक्षत्रेशा अतो दशादिनानि चतुर्भुक्तानि लब्धा ५ एकैकनक्षत्रस्य दिनाद्या भुक्तिः ॥ अथ पुष्यनक्षत्रस्य भुक्तघटीभि १२ र्भस्य भुक्ति ५ र्गुणिता ६० सर्वर्क्षघटी ६० भक्ता लब्धा पुष्यस्य गता भुक्तिर्दिनात्मिका १ ॥
बलराम की दशाएँ, उदाहरण: वर्ष प्रवेश पुष्य में, पहले सूर्य के 20 दिन। हर नक्षत्र के 5 दिन। में से घटी बीतीं, तो दिन बीता।